شناسایی فرهنگ مادی زیارت امام رضا در قرن چهارم هجری با تکیه بر باب پایانی کتاب عیون اخبار الرضا

هر فرهنگ دارای اجزایی مادی و غیر مادی است. فرهنگ زیارت در میان علاقه مندان به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله (بخش های متمایز زندگی ایشان نسبت به غیر ایشان)، دارای اجزایی شامل مسائلی غیر مادی (مانند گفتارها، هنجارها و باورهای رسمی و عامیانه) و مادی (مانند اشیاء، رفتارها، مکان ها، سرزمین ها، نمادها، مراسم و حتی حیوانات) است که عملا ارتباطات ایشان با آن شخصیت های مقدس را در طول تاریخ گذشته بازگو می کند. پژوهش پیش رو، شناسایی فرهنگ مادی (Material culture) زیارت امام رضا علیه السلام در میان شیعیان و حتی اهل سنت علاقه مند به آن امام را در دستور کار دارد. برهه ای از تاریخ که در این پژوهش مد نظر است، قرن چهارم هجری قمری است. نگاهی به باب پایانی کتاب عیون اخبار الرضا روش می کند که فرهنگ مادی زیارت امام رضا علیه السلام در عصر شیخ صدوق، مولفه هایی همچون برکت جویی از فضا، خواب دیدن در فضا، اهمیت موقعیت های بالاسر و پایین پا، بنا و ضریح، قبه، مفهوم «الدعاء عند القبر»، تولیت مشهدالرضا (مدیریت زیارت)، بوم زائران، درخواست های مادی و پناه آوردن حیوانات به آن مشهد (ژانر آهو) را در بر می گیرد. همچنین می توان دریافت که مولفه های مرتبط با فضا (space) و درخواست های مادی، از محوریت بیشتری برخوردار هستند و در تقاطع با سایر مولفه های فرهنگ مادی، نقش بستر را بازی می کنند. از سوی دیگر، معلوم می شود که فرهنگ مادی زیارت امام رضا در قرن چهارم هجری در مردم خراسان کهن، ری و قم بروز و تا سایر بلاد اسلامی مانند مصر نیز توسعه یافته است.

کلیدواژه ها:

فرهنگ مادی ، مادیت زیارت ، عیون اخبار الرضا ، مشهد الرضا