از کرامت تا احسان: تحلیل سندی و محتوایی روایت «لا یابی الکرامه الا الحمار» و تحول معنای عرفی آن

برخی از گزاره هایی که در میان عامه مردم به عنوان حدیث شهرت دارند و حتی در برخی منابع متاخر و معاصر گزارش شده اند، در منابع متقدم معتبر گزارش نشده و از سند قابل قبولی هم برخوردار نیستند. برای تمایز این گزاره ها از احادیث معتبر، شایسته است آنها مورد بررسی سندی و محتوایی قرار گیرند. یکی از این گونه گزاره ها، عبارت «لا یرد الاحسان الا الحمار» است که در محاورات عرفی از آن به عنوان حدیث یاد می شود و معمولا برای در تنگنا قرار دادن مخاطب برای پذیرش هدیه، مورد استفاده قرار می گیرد. این جستار که با استفاده از منابع کتابخانه ای و به شیوه توصیفی – تحلیلی سامان داده شده، به این نتیجه دست یافته است که این گزاره در هیچ منبعی از منابع حدیثی متقدم و متاخر به عنوان حدیث گزارش نشده است. به نظر می رسد این گزاره، صورت تغییر یافته حدیث «لا یرد الکرامه الا الحمار» باشد که به طور گسترده در منابع معتبر حدیثی با عبارت مختلف گزارش شده و از سندی معتبر برخوردار است. از نظر محتوا، به رغم نزدیکی مفهومی دو واژه احسان و کرامت، بین آن دو تفاوت وجود دارد، احسان هر گونه نیکی به دیگری را شامل می شود در حالی که کرامت ناظر به آن نیکی است که برای تکریم و تعظیم انجام می شود. از بررسی فقهی سه دسته روایت: ناهی از رد کرامت، آمر به پذیرش آن و تعبیر «لا ینبغی»، به دست آمد که رد کرامت در حالت عادی مکروه و پذیرش آن مستحب است، اما در صورت ترتب عناوین ثانویه ای همچون ایذاء یا تحقیر مومن، حکم آن متفاوت خواهد شد.

کلیدواژه ها:

کرامت ، احسان ، رد هدیه