درنگی دیگر بر مسئله سازوارگی آزادی انسان با جبر علی و معلولی)پاسخ به نقدهای وارده بر ملاک امکان بالقیاس از منظر علامه طباطبائی(

علامه طباطبائی(ره) در حل تناقض ظاهری آزادی انسان با جبر علیت، بر ملاک امکان بالقیاس تاکید دارد که بر اساس آن، از نسبت معلول با چیزی غیر از علت تامه، ضرورت برنمی خیزد و قاعده علیت، هیچ گونه ناسازوارگی با آزادی انسان ندارد. در میان سازوارانگاران معاصر، عده ای ملاک علامه را ناکافی می دانند. آیت‎الله سبحانی و برخی دیگر از همفکران ایشان از منتقدان اصلی این دیدگاه هستند و معتقدند ملاک علامه، جامع موجودات غیر مختار و مانع بسائط مختار است؛ چرا که امکان مقایسه پدیده غیر مختار با علت غیرتامه وجود دارد، پس اختیار هست؛ اما در بسائط مختار بدلیل بساطت، امکان این مقایسه نیست، پس اختیار نیست. دیگر آنکه مسئله اصلی در ناسازوارگی، ناظر به علت تامه است و توضیحات علامه، خروج از محل نزاع خواهد بود. با تحلیل دیدگاه علامه، فاعل مختار پیش از مرتبه ضرورت، اختیار دارد و موجودات غیر مختار در این مجال، سالبه به انتفاء موضوعند. همچنین، ملاک اختیار، امکان است و این ملاک در بسائط ممکن نیز جاری است. دیگر آنکه اختیار، مرحله ی پیشین علت تامه و وجوب شیء است و وقتی شیء با اختیار، واجب و تامه شده، با اختیاری بودن آن، منافات نخواهد داشت.

کلیدواژه ها:

ناسازگاری علیت و آزادی انسان ، علامه طباطبائی ، آیت الله سبحانی ، امکان بالقیاس ، جبر و اختیار