زمین شیمی تورمالین در گرانیتوییدهای پهنه سنندج-سیرجان (بررسی موردی در گرانیتوییدهای آستانه و الیگودرز)

گرانیتوییدهای بررسی شده (آستانه و الیگودرز) بخشی از پهنه سنندج- سیرجان هستند. توده های گرانیتوییدی یادشده بیشتر شامل گرانیت، کوارتزدیوریت، تونالیت و گرانودیوریت هستند. کوارتز، پلاژیوکلاز، فلدسپارقلیایی، بیوتیت، آمفیبول از کانی های فراوان و اصلی سازنده این مجموعه به شمار می روند. کانی های فرعی دربردارنده تورمالین، آپاتیت، اسفن، زیرکن و کانی های ثانوی کلریت، اپیدوت، سریسیت و کلسیت هستند. بر پایه بررسی های میدانی و میکروسکوپی، تورمالین ها به چند گروه شامل تورمالین های گرهکی یا ندولار، تورمالین های لایه ای، تورمالین های پراکنده، تورمالین های پگماتیتی و تورمالین های پینه ای یا نامنظم دسته بندی می شوند. بر پایه مقدار Na+(K) و Ca و کمبود یا تهی بودن جایگاه X و بر پایه نمودارهای زمین شیمیایی، تورمالین های بررسی شده در دو منطقه از گروه قلیایی هستند و محلول جامد شورل- دراویت دارند. مقدار کمبود جایگاه x در آنها از ۲۶/۰ تا ۴۹/۰ است. در نمودار R۱+R۲/R۳ تورمالین های بررسی شده پس از نقطه شورل- دراویت و در گستره میان دو بردار قلیایی و پروتون زایی جای گرفته اند که نشان از جانشینی آلومینیم و تاثیر همزمان این دو بردار دارد. در نمودار تغییرات R۲* در برابر Al در R۲، نمونه های بررسی شده بیشتر در زیر خط ۳R۲*= جای دارند که می تواند نشان دهنده کاستی در جایگاه Y باشد. این تورمالین ها در ارتباط با سنگ های کوارتز- تورمالین، متاپلیت، متاپسامیت های فقیر از Ca و سنگ های متاپلیت هم زیست با Al هستند. منطقه بندی شیمیایی درون این کانی می تواند نشان دهنده خاستگاه گرمابی و سیستم باز باشد. بر پایه بررسی های زمین شیمیایی و بررسی نسبت FeO/FeO+MgO در تورمالین ها ، تورمالین زایی در گرانیتویید آستانه و تا اندازه ای در گرانیتویید الیگودرز در محیطی در فاصله نزدیک تا حد واسط توده گرانیتوییدی رخ داده است و هم شاره های ماگمایی و هم شاره های گرمابی در پیدایش این تورمالین ها نقش داشته اند. از سوی دیگر، برخی تورمالین های گرانیتویید الگیودرز نیز در محدوده دورتری از توده گرانیتی پدید آمده اند و خاستگاه پیدایش تورمالین بیشتر یک خاستگاه خارجی (شاره های گرمابی) است.

کلیدواژه ها:

تورمالین زایی ، دگرنهادی ، گرمابی ، پهنه سنندج-سیرجان