سنت های فکری محدودکننده قدرت مطلقه: بسترهای تکوین حقوق عمومی در آستانه مشروطه

این مقاله با تمرکز بر سال های منتهی به مشروطه، به واکاوی سنت ها و گفتمان های فکری درونی می پردازد که علی رغم سلطه استبداد و نظریه سلطنت مطلقه، ظرفیت تحدید قدرت شاه را دارا بودند و بستر نظری لازم برای تکوین حقوق عمومی و استقرار نظام مشروطه را فراهم آوردند. با اتکا به روش تحلیل تاریخی - اندیشه ای و با بررسی هشت سنت/گفتمان عمده (اندیشه سیاسی - فقهی شیعه، گفتمان قانون، سنت اندرزنامه نویسی، اندیشه اصلاح طلبی دینی، گفتمان ترقی خواهی، گفتمان عدالت خانه، نظریه ودیعه و امانت الهی، و نهاد وقف)، استدلال می شود که محدودسازی قدرت در این عصر، ریشه در منظومه ای پیچیده و درهم تنیده از اندیشه ها داشت. از سنت فقهی - کلامی شیعه با مولفه های نیابت علما و مشروعیت مشروط حکومت، تا گفتمان قانون با مکانیسم های تفکیک قوا و حاکمیت قانون؛از سنت اندرزنامه نویسی با تاکید برعدالت و حق انتقاد، تا اندیشه اصلاح طلبی دینی با بازخوانی مفاهیم شورا و مصلحت عمومی؛ از گفتمان ترقی خواهی با تحول مفاهیم ملت، وطن و مشروعیت کارکردی، تا گفتمان عدالت خانه با حق تظلم خواهی و گذار به نهادسازی. افزون بر این، دو سنت نظریه ودیعه و امانت الهی و نهاد وقف، به ترتیب چارچوب های حقوقی - فلسفی و اقتصادی - اجتماعی مستحکمی برای تحدید قدرت ایجاد می کردند. این سنت ها در تعامل و گاه تقابل با یکدیگر، فضای فکری جامعه ایران را از «مشروعیت مطلقه شاه» به سمت «مشروطیت و مسئولیت پذیری قدرت» سوق دادند. این فرایند، مسیر تبدیل تحدیدهای اخلاقی و پراکنده به محدودیت های نهادی و نظام مند حقوق عمومی در قانون اساسی مشروطه را هموار نمود.

کلیدواژه ها:

قدرت مطلقه ، مشروطه ، سنت های فکری ، تحدید قدرت ، حقوق عمومی ، قانون ، امانت الهی