تحلیل کمی آسیب پذیری محصولات دیم نسبت به خشکسالی با استفاده از داده های ERA۵ مطالعه موردی شهرستان های حوضه آبریز دریاچه ارومیه

خشکسالی یکی از مهم ترین مخاطرات اقلیمی موثر بر پایداری کشاورزی دیم در مناطق نیمه خشک ایران به شمار می رود و ارزیابی کمی آسیب پذیری محصولات زراعی نسبت به این پدیده نقش مهمی در مدیریت ریسک و برنامه ریزی کشاورزی دارد. هدف از این پژوهش تحلیل کمی آسیب پذیری محصولات عمده دیم شامل گندم، جو و نخود نسبت به خشکسالی در شهرستان های غربی حوضه آبریز دریاچه ارومیه است. بدین منظور از داده های ماهانه بازتحلیل ERA۵ در دوره آماری ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۱ استفاده شد و شدت خشکسالی اقلیمی با بهره گیری از شاخص نمره Z مورد پایش قرار گرفت. به منظور سنجش اثر خشکسالی بر تولیدات کشاورزی رابطه بین شدت خشکسالی و عملکرد محصولات دیم با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون بررسی و در موارد معنادار معادلات رگرسیون خطی برای برآورد تغییرات عملکرد استخراج گردید. نتایج نشان داد شدیدترین خشکسالی منطقه در سال زراعی ۲۰۰۸-۲۰۰۷ رخ داده است که بیشترین خسارت را به محصول نخود دیم وارد کرده و عملکرد این محصول در برخی شهرستان ها از جمله سلماس و تکاب تا بیش از ۸۰ درصد نسبت به میانگین بلندمدت کاهش یافته است. همچنین نتایج حاکی از آن است که در برخی سال ها علی رغم وقوع خشکسالی خفیف یا شرایط نرمال اقلیمی افت قابل توجه عملکرد محصولات مشاهده شده است که بیانگر تفاوت میان خشکسالی اقلیمی و خشکسالی کشاورزی می باشد بر این اساس نتایج پژوهش نشان می دهد استفاده از شاخص های سالانه خشکسالی به تنهایی قادر به تبیین دقیق نوسانات عملکرد محصولات دیم نیست و در ارزیابی آسیب پذیری کشاورزی توجه به مقیاس زمانی منطبق با فصل رشد گیاه ضروری است.

کلیدواژه ها:

خشکسالی ، آسیب پذیری ، کشاورزی ، ERA۵ ، شاخص Z ، محصولات دیم ، دریاچه ارومیه