دوگانگی معرفت شناختی در بنیان های حقوق عمومی: تحلیلی تبارشناسانه از تقابل حقیقت گرایی عینی و برساخت گرایی مصلحت محور (مطالعه موردی: نظام حقوقی ایران)

پژوهش حاضر بر آن است که چالش های ساختاری در حقوق عمومی را نه محصول ضعف نهادی یا تقابل سنت و مدرنیته، بلکه معلول نوعی دوگانگی معرفت شناختی در فهم ماهیت حق تبیین کند. این شکاف میان دو چارچوب فکری رقیب مفصل بندی می شود: نخست، چارچوب فکری حقیقت گرایی عینی که حق و عدالت را واقعیاتی اکتشافی، پیشینی و مستقل از قرارداد می داند؛ و دوم، چارچوب فکری برساخت گرایی مصلحت محور که هنجار حقوقی را محصولی پسینی، قراردادی و معطوف به کارآمدی و مصلحت تلقی می کند. مقاله با روش تحلیلی تبارشناسانه نشان می دهد که نظام حقوقی ایران در ساحت نظری به چارچوب فکری حقیقت گرا (کشف موازین ثابت الهی) متعهد است، اما در ساحت حکمرانی، به دلیل اقتضائات دولت ملت مدرن، به طور فزاینده ای به منطق برساخت گرا و عقلانیت ابزاری تکیه می کند. این دوگانگی معرفتی، در تقابل عملکردی میان نهادهای متولی صیانت از حقیقت شرعی و مراجع تشخیص مصلحت عمومی تجسد یافته است. یافته های پژوهش حکایت از آن دارد که تداوم این وضعیت منجر به تذبذب در معیارهای اعتباربخش هنجارها و کاهش انسجام ساختاری شده است؛ لذا برون رفت پایدار، نه در اصلاحات صوری، بلکه در بازسازی انسجام معرفتی از طریق بازخوانی غایت شناسانه (مقاصدالشریعه) یا التزام آگاهانه به یک مبنای معرفت شناختی منسجم نهفته است.

کلیدواژه ها:

معرفت شناسی حقوق ، دوگانگی معرفتی ، حقیقت گرایی عینی ، برساخت گرایی ، مصلحت ، حقوق عمومی ایران