بررسی حقوقی جنگ تحمیلی دوازده روزه آمریکا و رژیم غاصب صهیونیستی علیه ایران (فوریه مارس ۲۰۲۶): از نقض بنیادین منع توسل به زور تا مسئولیت بین المللی

جنگ دوازده روزه فوریه مارس ۲۰۲۶ که با تجاوز آشکار تحت عنوان عملیات هماهنگ «خشم حماسی» از سوی آمریکا و «غرش شیران» از سوی رژیم غاصب صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز شد یکی از آشکارترین موارد نقض ماده (۲(۴) منشور ملل متحد قاعده آمره منع توسل به زور در تاریخ معاصر به شمار می رود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به اسناد بین المللی، معتبر گزارش های هلال احمر ایران، نامه های سرگشاده حقوقدانان، قطعنامه های شورای امنیت و آرای دیوان بین المللی دادگستری نشان می دهد که حمله یاد شده نه تنها هیچ توجیهی در چارچوب دفاع مشروع (ماده ۵۱) منشور و معیار کارولین ندارد بلکه با هدف گذاری سیستماتیک رهبری سیاسی و نظامی ایران و ویرانی گسترده زیرساخت های غیرنظامی، مدارس، بیمارستان ها، مناطق مسکونی و تاسیسات بشر دوستانه، اصول تفکیک، تناسب و احتیاط را نقض کرده و مصادیق متعدد جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت را محقق ساخته است. در مقابل اقدامات دفاعی ایران در چارچوب حق ذاتی دفاع از خود (ماده ۵۱) صورت پذیرفته هرچند برخی حملات به کشورهای ثالث از منظر رعایت کامل اصل تفکیک درخور نقد است. پاسخ گزینشی شورای امنیت (قطعنامه ۲۸۱۷) که تنها ایران را محکوم کرد شکاف عمیق میان هنجارهای حقوقی و رویه سیاسی قدرت های بزرگ را آشکار ساخت. ایران با راهبرد «دیپلماسی قضایی» شامل پذیرش صلاحیت مقطعی دیوان کیفری بین المللی (ماده ۱۲(۳) اساسنامه رم) و ارجاع پرونده به دیوان بین المللی دادگستری گام موثری در مسیر احقاق حقوق قربانیان و جبران خسارت برداشته است. با این حال نظام مسئولیت بین المللی به دلیل حق وتو در شورای امنیت و عدم عضویت قدرت های بزرگ در دیوان کیفری با خلا ساختاری پاسخگویی مواجه است. اصلاح ساختار شورای امنیت، تدوین پروتکل حمایت از غیرنظامیان در مخاصمات شهری و گسترش صلاحیت دیوان کیفری از پیشنهادهای این پژوهش است.

کلیدواژه ها:

حقوق مخاصمات بین المللی ، مسئولیت بین المللی دولت ها ، منع توسل به زور ، جنایت علیه بشریت ، دیپلماسی قضایی