زمین های بایر مجاور پارک های عمومی تحلیل اثرات زیست محیطی، اکولوژیکی و کالبدی بر فضای سبز شهری مشهد با رویکرد برنامه ریزی محیطی

شهرنشینی شتابان در دهه های اخیر به ویژه در کلان شهرهای ایران پیامدهای زیست محیطی گسترده ای به همراه داشته است. مشهد به عنوان دومین کلان شهر ایران با جمعیتی بالغ بر سه و نیم میلیون نفر ساکن دائم و بیش از بیست میلیون زائر و گردشگر سالانه یکی از پرفشارترین محیط های شهری کشور از نظر تقاضا برای فضای سبز و خدمات اکوسیستمی به شمار می رود. در این میان پدیده ای که کمتر مورد توجه پژوهشگران شهری قرار گرفته وجود زمین های بایر متروک و بلاتکلیف در مجاورت پارک های عمومی است. زمین های بایر شهری (Urban Wastelands) به قطعاتی از زمین اطلاق می شود که یا هرگز توسعه نیافته اند، یا پس از یک دوره استفاده رها شده اند و در حال حاضر فاقد کاربری مشخص، مدیریت فعال و پوشش گیاهی مناسب هستند. این زمین ها در بسیاری از نقاط مشهد به ویژه در حاشیه پارک های عمومی به صورت قطعات، خالی، نیمه ساخته یا محوطه های رها شده دیده می شوند. وجود این زمین ها در مجاورت فضاهای سبز عمومی نه تنها از نظر بصری و کالبدی مشکل ساز است بلکه از منظر زیست محیطی نیز پیامدهای جدی دارد. مسئله اصلی این پژوهش آن است که زمین های بایر مجاور پارک های عمومی مشهد به جای آنکه به عنوان فرصتی برای توسعه فضای سبز یا تقویت زیرساخت های اکولوژیکی شهر مورد استفاده قرار گیرند به کانون هایی برای تجمع زباله، آلودگی خاک و آب، انتشار گرد و غبار، کاهش تنوع زیستی و تضعیف عملکرد اکوسیستمی پارک های مجاور تبدیل شده اند. این وضعیت در شرایطی رخ می دهد که مشهد با بحران کمبود فضای سبز سرانه مواجه است و استانداردهای بین المللی سازمان بهداشت جهانی (WHO) که حداقل ۹ متر مربع فضای سبز به ازای هر نفر را توصیه می کند در بسیاری از مناطق این شهر برآورده نمی شود. از سوی دیگر تعامل اکولوژیکی میان زمین های بایر و پارک های مجاور یک رابطه دوسویه است؛ در حالی که زمین های بایر می توانند منابع آلودگی، بذر علف های هرز، مهاجم و کانون های آفات و بیماری های گیاهی باشند، در برخی موارد نیز به عنوان زیستگاه های موقت برای گونه های جانوری و گیاهی عمل می کنند. این دوگانگی تحلیل دقیق و جامع اثرات زیست محیطی این زمین ها را ضروری می سازد. علاوه بر این، ابعاد اجتماعی و بهداشتی این مسئله نیز قابل توجه است. زمین های بایر مجاور پارک ها اغلب به محل تجمع افراد آسیب پذیر، اجتماعی، دفع غیرقانونی زباله و فعالیت های ناامن تبدیل می شوند که کیفیت استفاده از پارک های مجاور را کاهش می دهند. این وضعیت به ویژه در مناطق کم درآمد و حاشیه ای مشهد که از کمبود فضای سبز رنج می برند حادتر است. بنابراین پژوهش حاضر با تمرکز بر شهر مشهد به دنبال پاسخ به این پرسش های اساسی است: زمین های بایر مجاور پارک های عمومی مشهد چه اثرات زیست محیطی مستقیم و غیر مستقیمی بر کیفیت و عملکرد این پارک ها دارند؟ این اثرات در مناطق مختلف شهری چه تفاوت هایی دارند؟ و چه راهکارهایی برای مدیریت و تبدیل این زمین ها به فرصت های توسعه فضای سبز وجود دارد؟

کلیدواژه ها:

زمین های بایر ، فضای سبز شهری ، اثر زیست محیطی ، مشهد ، برنامه ریزی محیطی