برنامه ریزی محیط زیست در کاهش آلودگی هوا با استفاده از گونه های بومی فضای سبز شهری مشهد

آلودگی هوا یکی از مهمترین چالش های زیست محیطی کلان شهرها در جهان معاصر محسوب می شود. افزایش جمعیت شهری، توسعه حمل ونقل موتوری، رشد صنایع و مصرف سوخت های فسیلی باعث افزایش غلظت آلاینده هایی نظیر ذرات معلق (PM۲.۵ و PM۱۰)، اکسیدهای نیتروژن، دی اکسید گوگرد و ازن در بسیاری از شهرها شده است. شهر مشهد به عنوان یکی از کلان شهرهای مهم ایران و مقصد اصلی گردشگری مذهبی کشور در سال های اخیر با افزایش آلودگی هوا در برخی فصول سال مواجه بوده است. این مسئله علاوه بر تهدید سلامت شهروندان و زائران پیامدهای اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی نیز به همراه دارد. در میان راهکارهای مختلف برای کاهش آلودگی هوا، توسعه و مدیریت علمی فضای سبز شهری به عنوان یکی از راهکارهای پایدار و کم هزینه مورد توجه پژوهشگران و برنامه ریزان شهری قرار گرفته است. گیاهان و درختان از طریق جذب گازهای آلاینده، رسوب دهی ذرات معلق بر سطح برگ ها، تولید اکسیژن و تعدیل شرایط خرداقلیمی می توانند نقش موثری در بهبود کیفیت هوا ایفا کنند. با این حال کارایی فضای سبز در کاهش آلودگی هوا به میزان زیادی به نوع گونه های گیاهی مورد استفاده وابسته است. در بسیاری از شهرها استفاده گسترده از گونه های غیر بومی یا گونه هایی با سازگاری محدود با شرایط اقلیمی محلی موجب کاهش کارایی اکولوژیک فضای سبز شده است. این پژوهش با هدف بررسی نقش گونه های بومی در کاهش آلودگی هوا و ارائه چارچوب برنامه ریزی محیط زیست برای توسعه فضای سبز موثر در شهر مشهد انجام شده است. در این تحقیق ابتدا گونه های رایج فضای سبز شهری مشهد شناسایی شده و سپس بر اساس شاخص هایی مانند توان جذب آلاینده ها، سطح برگ، مقاومت به تنش های محیطی و سازگاری اقلیمی ارزیابی می شوند. همچنین با استفاده از روش تحلیل چند معیاره و مدل های بوم شناسی شهری گونه های بومی مناسب برای توسعه فضای سبز موثر در کاهش آلودگی هوا معرفی می شوند. نتایج پژوهش نشان می دهد که برخی گونه های بومی و سازگار با اقلیم خراسان مانند سنجد، اقاقیا، زبان گنجشک بومی، توت و برخی درختچه های مقاوم به خشکی دارای توان بالاتری در جذب آلاینده ها و پایداری اکولوژیک هستند. در مقابل، برخی گونه های رایج شهری که نیاز آبی بالا دارند یا نسبت به آلودگی هوا حساس هستند کارایی کمتری در کاهش آلودگی هوا دارند. بر این اساس چارچوبی برای برنامه ریزی محیط زیستی مبتنی بر استفاده از گونه های بومی ارائه می شود که می تواند به بهبود کیفیت هوای شهری، کاهش هزینه های نگهداری فضای سبز و افزایش پایداری اکولوژیک شهر کمک کند.

کلیدواژه ها:

آلودگی هوا ، فضای سبز شهری ، گونه های بومی ، برنامه ریزی محیط زیست ، مشهد ، بوم شناسی شهری