اثرات زیست محیطی شهرنشینی انبوه سازی و مرتفع سازی ساختمان ها بر فضای سبز شهری مشهد: رویکردی یکپارچه به تحلیل ارزیابی و راهبردهای مدیریت پایدار

۲ بیان مسئله ۲.۱ زمینه کلی شهرنشینی یکی از بنیادی ترین تحولات اجتماعی فضایی قرن بیست و یکم است بر اساس گزارش سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۳ بیش از ۵۶ درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می کنند و این رقم تا سال ۲۰۵۰ به ۶۸ درصد خواهد رسید (UN ۲۰۲۳ Habitat). این روند در کشورهای در حال توسعه با شتاب بیشتری در جریان است و پیامدهای زیست محیطی عمیقی به دنبال دارد. در ایران نرخ شهرنشینی از ۳۱ درصد در سال ۱۳۳۵ به بیش از ۷۵ درصد در سال ۱۴۰۰ رسیده است که این جهش چشمگیر فشار مضاعفی بر زیرساخت های شهری و محیط زیست وارد کرده است (مرکز آمار ایران، ۱۴۰۰). مشهد به عنوان دومین کلان شهر ایران با جمعیتی بالغ بر ۳.۵ میلیون نفر ساکن دائم و پذیرش سالانه بیش از ۲۵ میلیون زائر و گردشگر یکی از پرفشارترین محیط های شهری کشور است. رشد جمعیتی مداوم، مهاجرت های گسترده و تقاضای فزاینده برای مسکن، موجب شده است که این شهر در دهه های اخیر شاهد موجی از انبوه سازی و مرتفع سازی ساختمان ها باشد. تعداد پروانه های ساختمانی صادر شده در مشهد از ۱۲,۰۰۰ فقره در سال ۱۳۸۵ به بیش از ۲۸,۰۰۰ فقره در سال ۱۴۰۰ افزایش یافته است (شهرداری مشهد، ۱۴۰۱). ۲.۲ ابعاد مسئله پدیده انبوه سازی و مرتفع سازی در مشهد دارای ابعاد چندگانه ای است که هر یک به نوبه خود بر محیط زیست شهری تاثیر می گذارند: الف) تغییر کاربری اراضی تبدیل باغات، زمین های کشاورزی و فضاهای سبز به کاربری های مسکونی و تجاری، یکی از مهم ترین پیامدهای انبوه سازی است. بر اساس داده های سنجش از دور مشهد بین سال های ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۰ حدود ۴۲۰۰ هکتار از پوشش گیاهی خود را از دست داده است (زارع و همکاران، ۱۴۰۱). ب) اثر جزیره حرارتی شهری ساختمان های بلند مرتبه با تغییر الگوی جریان هوا، افزایش سطوح جاذب گرما و کاهش تبخیر و تعرق گیاهی دمای محیط شهری را به طور معناداری افزایش می دهند. مطالعات نشان می دهد که دمای مناطق متراکم مشهد در تابستان تا ۶ درجه سانتی گراد بیشتر از مناطق حاشیه ای با پوشش گیاهی مناسب است (احمدی و همکاران ۱۳۹۹). ج) سایه اندازی ساختمان های بلند مرتفع سازی ساختمان ها موجب کاهش شدید تابش نور خورشید به فضاهای سبز مجاور می شود. این پدیده که به «سایه شهری» معروف است، رشد و بقای گیاهان را در فضاهای سبز بین ساختمانی و پارک های مجاور به شدت محدود می کند. د) تغییر رژیم هیدرولوژیکی افزایش سطوح نفوذناپذیر ناشی از ساخت و ساز انبوه چرخه طبیعی آب را مختل می کند. کاهش نفوذ آب به خاک، افزایش رواناب سطحی و کاهش رطوبت خاک شرایط رشد گیاهان در فضاهای سبز شهری را دشوار می سازد. ه) آلودگی هوا و خاک فعالیت های ساختمانی گسترده منبع مهمی از آلاینده های هوا (ذرات معلق، گازهای احتراقی) و آلاینده های خاک (فلزات سنگین، مواد شیمیایی ساختمانی) هستند که بر سلامت اکوسیستم های فضای سبز تاثیر منفی می گذارند. ۲.۳ خلا پژوهشی علی رغم اهمیت موضوع، مطالعات جامع و یکپارچه ای که به طور همزمان اثرات شهرنشینی، انبوه سازی و مرتفع سازی را بر فضای سبز مشهد بررسی کنند بسیار محدود است. اکثر پژوهش های موجود یا تنها به یک جنبه از این اثرات پرداخته اند، یا از داده های قدیمی استفاده کرده اند یا فاقد رویکرد مکانی-زمانی دقیق بوده اند. این پژوهش در صدد است این خلا را با رویکردی یکپارچه چند مقیاسی و مبتنی بر داده های به روز پر کند. ۲.۴ اهمیت و ضرورت پژوهش فضای سبز شهری نه یک تزئین بلکه یک زیرساخت حیاتی است. خدمات اکوسیستمی فضای سبز شامل تنظیم دما، تصفیه هوا، مدیریت آب باران، کاهش صدا، حفظ تنوع زیستی و ارتقای سلامت روانی شهروندان است. ارزش اقتصادی این خدمات در مشهد بر اساس برآوردهای اولیه بیش از ۲۰۰۰ میلیارد تومان در سال است (موسوی و رحیمی، ۱۳۹۸). تخریب این سرمایه طبیعی در نتیجه توسعه بی رویه ساختمانی خسارتی جبران ناپذیر به کیفیت زندگی شهروندان و پایداری شهر وارد می کند.