اثرات زیست محیطی خاک و نخاله های ساختمانی ناشی از شهرنشینی بر فضای سبز شهری مشهد مطالعه ای تحلیلی- توصیفی با رویکرد مدیریت پایدار

شهرنشینی به عنوان یکی از مهمترین پدیده های قرن بیست و یکم با سرعتی شتابان در حال تغییر چهره کره زمین است. بر اساس گزارش های سازمان ملل متحد تا سال ۲۰۵۰ بیش از ۶۸ درصد از جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی خواهند کرد. این روند در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران با شدت بیشتری در جریان است. مشهد به عنوان دومین کلان شهر ایران با جمعیتی بالغ بر سه و نیم میلیون نفر و با احتساب زائران و مسافران روزانه میزبان بیش از پنج میلیون نفر است. این شهر در دهه های اخیر با رشد انفجاری، جمعیت، توسعه افقی و عمودی بی رویه و ساخت وسازهای گسترده مواجه بوده است. یکی از مهمترین پیامدهای این توسعه شتابان تولید حجم عظیمی از خاک و نخاله های ساختمانی است. نخاله های ساختمانی (Construction and Demolition Waste - CDW) شامل طیف گسترده ای از مواد زائد ناشی از فعالیت های ساخت، تخریب، بازسازی و نوسازی ساختمان ها هستند. این مواد شامل بتن، آجر، کاشی، سرامیک، فلزات، چوب، شیشه، پلاستیک، مواد عایق بندی و انواع خاک های حفاری می شوند. در شهر مشهد با توجه به پروژه های عمرانی گسترده نظیر احداث خطوط مترو، بزرگراه ها، پل ها، مجتمع های مسکونی و تجاری و همچنین تخریب بافت های فرسوده سالانه میلیون ها تن نخاله ساختمانی تولید می شود. بخش قابل توجهی از این نخاله ها به صورت غیرقانونی و بدون رعایت اصول زیست محیطی در فضاهای سبز شهری، حاشیه رودخانه ها، اراضی کشاورزی و مناطق حفاظت شده تخلیه می شوند. فضای سبز شهری به عنوان ریه های تنفسی شهر نقش حیاتی در تعادل اکولوژیکی، بهبود کیفیت هوا، کاهش دمای محیط، مدیریت آب های سطحی و ارتقای سلامت روانی و جسمی شهروندان ایفا می کند. تخلیه نخاله های ساختمانی در این فضاها، علاوه بر تخریب فیزیکی پوشش گیاهی، منجر به آلودگی خاک، آلودگی آب های زیرزمینی، تغییر در ساختار و بافت خاک، کاهش تنوع زیستی و اختلال در چرخه های بیوژئوشیمیایی می شود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که علی رغم اهمیت فراوان فضای سبز شهری در پایداری اکوسیستم شهری مشهد، تاکنون مطالعه جامع و سیستماتیکی درباره اثرات زیست محیطی خاک و نخاله های ساختمانی بر این فضاها انجام نشده است. این خلا پژوهشی، برنامه ریزی و مدیریت موثر این معضل را با چالش جدی مواجه ساخته است. از سوی دیگر ضعف در قوانین و مقررات اجرایی، کمبود زیرساخت های مناسب برای جمع آوری و بازیافت نخاله و فقدان آگاهی عمومی کافی این مشکل را تشدید کرده است. این پژوهش تلاش می کند با بررسی جامع وضعیت موجود، شناسایی مناطق آسیب دیده، تحلیل اثرات زیست محیطی و ارائه راهکارهای مدیریتی، گامی موثر در جهت حفاظت از فضای سبز شهری مشهد و ارتقای پایداری زیست محیطی این کلان شهر بردارد.

کلیدواژه ها:

نخاله های ساختمانی ، اثرات زیست محیطی ، فضای سبز شهری ، مدیریت پایدار ، شهرنشینی ، مشهد