برنامه ریزی محیط زیست در کیفیت گونه های فضای سبز شهری مشهد با تاکید بر سازگاری اکولوژیک و کارایی مصرف آب

فضای سبز شهری به عنوان یکی از مهم ترین اجزای زیرساخت سبز در شهرها نقشی اساسی در ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، کاهش آلودگی هوا، تعدیل دما و افزایش رفاه روانی دارد. در شهر مشهد به عنوان یکی از کلان شهرهای بزرگ و زائرپذیر کشور، توسعه و نگهداری فضای سبز شهری در دهه های اخیر مورد توجه قرار گرفته است، اما همزمان فشار بر منابع آب، تغییرات اقلیمی و انتخاب گونه های گیاهی بعضا نامتناسب با شرایط محیطی چالش های جدی برای پایداری و کیفیت این فضاها ایجاد کرده است. این پژوهش با هدف تدوین یک چارچوب برنامه ریزی محیط زیستی برای ارتقای کیفیت گونه های فضای سبز شهری مشهد طراحی شده است. تمرکز اصلی بر کیفیت گونه ها به معنای سطح سازگاری اکولوژیک، تحمل به شوری و کیفیت آب آبیاری، کارایی مصرف آب، مقاومت به آفات و بیماری ها و ارزش زیباشناختی اکولوژیک است. بدین منظور، ابتدا گونه های غالب در تعدادی از بوستان ها و بلوارهای منتخب شهری شناسایی و پایش میدانی وضعیت سلامت آنها انجام می شود. همزمان، نمونه برداری از آب آبیاری و اندازه گیری پارامترهایی نظیر TDS، EC و SAR انجام می گیرد. سپس با استفاده از ترکیبی از روش های تحلیل چندمعیاره و نظر خبرگان، شاخص کیفیت گونه (Species Quality Index - SQI) تعریف و برای گونه های منتخب محاسبه می شود. نتایج فرضی واقع گرایانه نشان می دهد که بخشی از گونه های رایج فعلی مانند برخی گونه های چنار، نارون و چمن های رایج در برابر شوری و کم آبی عملکرد مطلوبی ندارند و میانگین SQI آنها در سطح متوسط یا پایین قرار می گیرد؛ در حالی که گونه های بومی و مقاوم به خشکی نظیر برخی گونه های سنجد، اقاقیا، زبان گنجشک بومی و برخی درختچه های بوم سازگار SQI بالاتری نشان داده و گزینه های مناسبتری برای آینده فضای سبز مشهد محسوب می شوند. بر این اساس، یک چارچوب برنامه ریزی محیط زیست مبتنی بر زون بندی اکولوژیک آبی شهر ارائه می شود که ضمن کاهش فشار بر منابع آب و هزینه های نگهداری، به ارتقای کیفیت و پایداری گونه های مورد استفاده کمک می کند.

کلیدواژه ها:

فضای سبز شهری ، برنامه ریزی محیط زیست ، گونه های گیاهی مشهد ، سازگاری اکولوژیک ، کارایی مصرف آب ، شاخص کیفیت گونه (SQL)