مسئولیت بین المللی دولتها در قبال حملات سایبری: واکاوی معیارهای سنتی انتساب و تکوین دکترین مراقبت بایسته

با گسترش شتابان فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی، فضای سایبر به یکی از اصلی ترین بسترهای تعامل بشری و در عین حال، به یکی از مهم ترین عرصه های منازعات ژئوپلیتیک میان دولت ها تبدیل شده است. حملات سایبری مخرب علیه زیرساخت های حیاتی، امنیت ملی، صلح و ثبات بین المللی را بیش از پیش با چالش مواجه کرده اند. با این حال اعمال قواعد سنتی حقوق بین الملل عمومی، به ویژه نظام مسئولیت بین المللی دولت ها در این فضا، با چالش های نظری و اجرایی عمیقی روبروست. چالش بنیادین در این قلمرو، مسئله «انتساب» رفتارهای متخلفانه سایبری به دولت ها است. در حقوق بین الملل کلاسیک، مسئولیت دولت بر مبنای انتساب فعل متخلفانه و احراز کنترل دولت بر عاملان خصوصی صورت می گیرد. اما ویژگی های فنی فضای مجازی همچون پنهان کاری هویت، امکان مسیریابی های کاذب، سرعت بالا و استفاده از هکرهای نیابتی، اثبات کنترل مستقیم دولت بر بازیگران غیردولتی سایبری را بر اساس معیارهای سنتی ناممکن یا بسیار دشوار ساخته است. پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی اسناد کلیدی همچون طرح مواد مسئولیت دولت کمیسیون حقوق بین الملل (2001)، راهنمای تالین 2.0 و گزارش های گروه کارشناسان دولتی سازمان ملل (UN GGE)، کارآمدی معیارهای کلاسیک «کنترل موثر» و «کنترل کلی» را ارزیابی کرده و نشان می دهد که این معیارها فاقد پویایی لازم در حوزه دیجیتال هستند. در مقابل، این مطالعه ظرفیت های دکترین «تعهد به مراقبت بایسته» (Due Diligence) را به عنوان مبنایی نوین و کارآمد برای پر کردن خالء ناشی از دشواری انتساب مستقیم تحلیل می کند. بر اساس این دکترین، مسئولیت دولت نه بر مبنای انتساب مستقیم عمل فاعل، بلکه بر پایه قصور در انجام تکالیف پیشگیرانه و ممانعت از استفاده از قلمرو سایبری خود برای صدمه به دیگر کشورها استوار است. همچنین، پرونده های واقعی از جمله استاکس نت، نات پتیا و سولارویندز به منظور واکاوی رویه عملی دولت ها تحلیل شده اند. در نهایت، ضمن بررسی جایگاه این مباحث در نظام حقوقی ایران و قانون جرایم رایانه ای 1388، راهکارهایی برای تقویت چارچوب حقوقی پدافند سایبری کشور ارائه گردیده است.

کلیدواژه ها:

انتساب ، حملات سایبری ، کنترل موثر ، مسئولیت