مدیریت راهبردی و یکپارچه منابع آب کشور (ایران)

بحران آب در ایران به یک چالش ساختاری و چندبعدی تبدیل شده است که امنیت ملی، پایداری زیست محیطی و توسعه اقتصادی کشور را تهدید می کند. رشد شتابان تقاضا، غلبه رویکردهای تامین محور (سدسازی و انتقال بین حوضه ای)، بهره وری پایین مصرف به ویژه در بخش کشاورزی و افت شدید تراز آب های زیرزمینی، کارایی مدیریت سنتی و بخشی آب را از میان برده است. آب به عنوان اصلی ترین پیشران حیات، توسعه و پایداری سرزمینی، در کشورهای واقع در کمربند خشک و نیمه خشک جهان نقشی فراتر از یک نهاده طبیعی ایفا می کند. ایران با میانگین بارش سالانه حدود ۲۵۰ میلی متر (معادل یک سوم متوسط جهانی) و نرخ تبخیر بسیار بالا، به طور طبیعی با محدودیت منابع آب روبه رو است. با این حال، بحران کنونی آب در کشور بیش از آنکه ناشی از کمبود فیزیکی مطلق باشد، محصول دهه ها «ورشکستگی آبی» ناشی از سوءمدیریت، بارگذاری بیش از حد مصارف بر منابع و نبود نگاه بلندمدت و هماهنگ به این سرمایه حیاتی است. در طول نیم قرن گذشته، سیاست های مدیریت آب در ایران عمدتا بر «مدیریت عرضه» و سازه های سخت متمرکز بوده است. ساخت سدهای متعدد و اجرای طرح های کلان انتقال آب، بدون توجه به ظرفیت های زیست محیطی حوضه های مبدا و مقصد، نه تنها مسئله را حل نکرده، بلکه به تشدید تقاضا، فرونشست بی سابقه دشت ها، خشکیدگی تالاب ها و رودخانه ها و شکل گیری تعارضات جدی اجتماعی انجامیده است. از سوی دیگر، بخش کشاورزی به عنوان بزرگ ترین مصرف کننده آب با راندمان پایین و اصرار بر خودکفایی در محصولات آب بر، تراز منفی عظیمی را بر سفره های آب زیرزمینی تحمیل کرده است. این مقاله با هدف تبیین ضرورت گذار به مدیریت راهبردی و یکپارچه منابع آب (IWRM) تدوین شده است. شناسایی و تحلیل دست اندرکاران سازمانی، یکی از الزامات مدیریت یکپارچه منابع آب مبتنی بر همکاری به شمار می رود. بر اساس روش تحلیل شبکه ای می توان جنبه های ساختاری شبکه دست اندرکاران سازمانی را با نگاهی جامع نگر و قابل اندازه گیری، ارزیابی نموده و نقش و موقعیت آنها را برای استقرار نظام منسجم و هماهنگ مدیریت منابع آب مورد بررسی قرار داد. این پژوهش با هدف تحلیل شبکه تبادل اطلاعات و همکاری در بین دست اندرکاران سازمانی مرتبط با مدیریت منابع آب در شهرری، صورت گرفت. دست اندرکاران مرتبط در این تحقیق بر اساس نقش و موقعیتی که در شبکه مدیریت منابع آب دارند به سه زیرگروه توسعه ای، حفاظتی و واسطه ای تقسیم شده و میزان انسجام، پایداری و تاب آوری شبکه بر اساس پیوند تبادل اطلاعات و همکاری و محاسبه شاخص های کمی و ریاضی سطح کلان شبکه شامل تراکم، دوسویگی پیوندها، انتقال یافتگی و فاصله ژئودزیک مورد ارزیابی قرار گرفت. بر اساس نتایج تحقیق، میزان انسجام سازمانی در بین زیرگروه های مورد مطالعه، متوازن نبوده و در مورد سازمان های واسطه ای در سطح بسیار ضعیف تا ضعیف می باشد و همچنین میزان پایداری و تاب آوری شبکه مدیریت منابع آب به میزان ضعیف ارزیابی شده است. علاوه بر این، نتایج تحقیق نشان دهنده وجود تعارضاتی است که به خصوص بین سازمان های توسعه ای و سازمان های حفاظتی در فرآیند همکاری برای مدیریت مشارکتی منابع آب وجود دارد. این تحقیق با توجه به نتایج حاصله، انجام اقدامات زیربنایی ازجمله ظرفیت سازی و توانمندسازی دست اندرکاران را برای استقرار نظام مدیریت یکپارچه منابع آب در منطقه مورد مطالعه توصیه نموده است. روش تحقیق بر تحلیل اسنادی و بررسی چالش های نهادی، اقتصادی و اکولوژیک حکمرانی آب در ایران استوار است. یافته ها نشان می دهد که پایداری منابع آب در کشور مستلزم هماهنگی افقی و عمودی میان دستگاه های متولی، استقرار مدیریت حوضه محور، اولویت بخشی به مدیریت تقاضا نسبت به عرضه، واقعی سازی ارزش اقتصادی آب، تخصیص عادلانه حقابه های محیط زیستی و جلب مشارکت واقعی ذی نفعان است. در نهایت، این پژوهش بسته ای از راهکارهای ساختاری از جمله تعادل بخشی آبخوان ها، اصلاح الگوی کشت بر اساس توان اکولوژیک حوضه ها و بازچرخانی پساب را به عنوان نقشه راه نجات آب کشور پیشنهاد می کند.

کلیدواژه ها:

مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM) ، مدیریت تقاضا ، تعادل بخشی آبخوان ها ، حکمرانی آب ، الگوی کشت ، پایداری زیست محیطی ، بحران آب ، جلب مشارکت مردم ، اکوسیستمها ، بحران آب ، پایداری عدالت اجتماعی ، محیط زیست