راهکارهای مقابله با اضطراب و استرس تحصیلی در دوره متوسطه

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اولویت بندی راهکارهای موثر در مقابله با اضطراب و استرس تحصیلی دانش آموزان دوره متوسطه و ارائه مدلی جامع برای مدیریت این پدیده انجام شد. روش پژوهش از نوع ترکیبی با طرح متوالی اکتشافی بود که در بخش کیفی با استفاده از تحلیل تماتیک و مصاحبه با ۳۰ نفر از دانش آموزان، مشاوران، معلمان و متخصصان روان شناسی تربیتی، راهکارهای مقابله با اضطراب و استرس تحصیلی استخراج گردید و در بخش کمی، پرسشنامه ای بر اساس یافته های کیفی طراحی و توسط ۴۲۰ نفر از دانش آموزان پایه دهم و یازدهم شهر تهران تکمیل شد. ابزارهای بخش کیفی شامل راهنمای مصاحبه نیمه ساختاریافته و چک لیست تحلیل محتوا و در بخش کمی شامل پرسشنامه محقق ساخته با ۵۰ گویه و ده مولفه بود که روایی و پایایی آن تایید شد. داده های کیفی با روش تحلیل تماتیک و داده های کمی با آزمون های تحلیل عاملی تاییدی، آزمون تی تک نمونه ای و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای تخصصی تحلیل شدند. یافته های بخش کیفی به استخراج ۱۰ مولفه اصلی راهکارهای مقابله با اضطراب و استرس تحصیلی منجر شد که شامل مدیریت زمان و برنامه ریزی تحصیلی، مهارت های مطالعه و یادگیری موثر، خودتنظیمی هیجانی و شناختی، حمایت اجتماعی و خانواده، فعالیت بدنی و ورزش، تغذیه سالم و خواب کافی، تکنیک های آرام سازی و ذهن آگاهی، مشاوره و روان درمانی، تغییر نگرش و باورهای منفی، و مدیریت انتظارات و فشارهای والدین بود. در بخش کمی، نتایج تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که مدل ده عاملی از برازش مطلوبی برخوردار است. همچنین، نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که تمامی مولفه ها به طور معناداری بالاتر از سطح متوسط ارزیابی شده اند و بالاترین میانگین مربوط به مدیریت زمان و برنامه ریزی تحصیلی و حمایت اجتماعی و خانواده و کمترین مربوط به مشاوره و روان درمانی و تغذیه سالم و خواب کافی بود. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری نشان داد که خودتنظیمی هیجانی و شناختی و مدیریت زمان و برنامه ریزی تحصیلی بیشترین تاثیر را در کاهش اضطراب و استرس تحصیلی دارند و نقش واسطه ای حمایت اجتماعی در این رابطه تایید شد. بر اساس یافته ها، اضطراب و استرس تحصیلی یک پدیده چندبعدی است که برای مدیریت موثر آن، نیازمند رویکردی جامع و چندوجهی شامل راهکارهای فردی (مدیریت زمان، مهارت های مطالعه، خودتنظیمی، تکنیک های آرام سازی و تغییر نگرش)، راهکارهای اجتماعی (حمایت خانواده و مشاوره) و راهکارهای سبک زندگی (فعالیت بدنی، تغذیه و خواب) است و این رویکرد، می تواند به دانش آموزان کمک کند تا این دوره حساس را با سلامت روان و موفقیت تحصیلی پشت سر بگذارند. با وجود محدودیت هایی مانند محدود بودن به جامعه دانش آموزان شهر تهران و وابستگی به خودگزارش دهی، پیشنهاد می شود که نظام آموزشی کشور با تدوین برنامه های آموزشی و مشاوره ای جامع، توانمندسازی معلمان و مشاوران، و مشارکت فعال خانواده ها، به تدریج به سمت کاهش اضطراب و استرس تحصیلی و ارتقای سلامت روان دانش آموزان حرکت کند.

کلیدواژه ها:

اضطراب تحصیلی ، استرس تحصیلی ، راهکارهای مقابله ، مدیریت زمان ، خودتنظیمی ، حمایت اجتماعی