مدل سازی ارتباط بین بهره برداری پایدار از مراتع و کاهش مهاجرت روستایی در روستاهای استان چهارمحال و بختیاری

مهاجرت روستا-شهری در چهارمحال و بختیاری هم بر اثر فشارهای معیشتی و هم به دلیل تخریب نهادی اکولوژیک رخ می دهد. فرض مرکزی ما این است که بهره برداری پایدار از مراتع از منظر اکولوژیک، نهادی و اقتصادی به کاهش مهاجرت از طریق تقویت معیشت پایدار، تاب آوری اجتماعی و کیفیت محیط زیست منجر می شود. این فرض با ادبیات توسعه پایدار روستایی در استان همسو است که بر رفتار بلندمدت روستاییان، امنیت غذایی و حفظ محیط زیست تاکید می کند. هدف پژوهش حاضر مدل سازی کمی-کیفی رابطه بین ابعاد بهره برداری پایدار مراتع و کاهش مهاجرت روستایی با ارائه یک مدل ساختاری بومی شده برای روستاهای منتخب استان بوده است. تبیین ظرفیت های مکمل نظیر گردشگری روستایی و میراث طبیعی به عنوان مسیرهای میانجی معیشتی نیز مدنظر بوده است. سوالات پژوهش عبارتند از اینکه کدام مولفه های پایداری مرتع بیشترین اثر را بر نیت، رفتار ماندگاری و کاهش مهاجرت دارند؟ آیا سرمایه اجتماعی و ظرفیت های گردشگری اثر بهره برداری پایدار را بر کاهش مهاجرت میانجیگری می کنند؟ نقش تفاوت های نهادی و اکولوژیک بین دهستان ها در شدت و جهت اثر چگونه است؟ پژوهش از نوع کاربردی-توسعه ای با طرح چندسطحی و روش آمیخته (توالی اکتشافی-تاییدی) است. استان چهارمحال و بختیاری دارای ۱۲ شهرستان است، اما برای این مطالعه ۶ شهرستان با بیشترین وابستگی به مراتع و شدت مهاجرت انتخاب شدند. روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای بوده بدینگونه که ابتدا انتخاب شهرستان ها بر اساس وابستگی به مرتع و شدت مهاجرت، سپس انتخاب دهستان های شاخص در هر شهرستان انجام و حجم نمونه حدود ۵۰۴۰ روستا با ۴۰۰ خانوار پاسخگو برای مدل یابی معادلات ساختاری انتخاب شده اند. اعتبارسنجی محلی نیز از طریق مصاحبه با دهیاران و شوراهای مرتعداری انجام شده است. یافته ها نشان می دهد پایداری مرتع اثر منفی بر تمایل به مهاجرت دارد (B-)، فشار معیشتی اثر مثبت بر تمایل به مهاجرت نشان می دهد (B+)، تنوع معیشت و گردشگری اثر منفی بر تمایل به مهاجرت داشته باشد (p<۰). همچنین انتظار می رود ضعف نهادی اثر مثبت بر فشار معیشتی داشته باشد و پایداری مرتع اثر مثبت بر توسعه فعالیت های گردشگری و تنوع معیشت نشان دهد. افزون بر این، اثر تعاملی پایداری مرتع و سرمایه اجتماعی بر تمایل به مهاجرت منفی و تقویت کننده ماندگاری جمعیت خواهد بود. نتایج نشان می دهد که در استان چهارمحال و بختیاری بهره برداری پایدار از مراتع همراه با سرمایه اجتماعی قوی و ظرفیت های گردشگری می تواند به طور معناداری نرخ مهاجرت روستایی را کاهش دهد. تفاوت های بین دهستان ها نشان می دهد سیاست ها باید در بروجن و لردگان با تمرکز بر احیاء و نهادسازی و در کوهرنگ و فارسان با توسعه گردشگری و تقویت سرمایه اجتماعی بومی سازی شوند.

کلیدواژه ها:

بهره برداری پایدار ، مهاجرت روستایی ، مرتع ، پایداری مراتع