سوءنیت کیفری در عصر الگوریتم

گسترش روزافزون سامانه های هوش مصنوعی و به ویژه الگوریتم های یادگیری عمیق، یکی از مهم ترین چالش های نظری و عملی حقوق کیفری معاصر را پدید آورده است. در حالی که نظام های سنتی حقوق کیفری بر مبنای اراده انسانی، قابلیت انتساب رفتار مجرمانه و احراز عنصر روانی جرم شکل گرفته اند، ظهور سامانه های خودمختار موجب شده است که مفاهیم بنیادینی همچون فاعل جرم، سوءنیت، تقصیر و مسئولیت کیفری مورد بازاندیشی قرار گیرند. مسئله اصلی آن است که در مواردی که یک سامانه هوش مصنوعی بدون پیش بینی مستقیم برنامه نویس یا کاربر، رفتاری زیان بار یا مجرمانه از خود بروز می دهد، مسئولیت کیفری چگونه باید توزیع شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع حقوقی فارسی و لاتین، به بررسی امکان انتساب عنصر روانی جرم در محیط های مبتنی بر هوش مصنوعی پرداخته و جایگاه نظریه های مسئولیت کیفری نیابتی، مسئولیت ناشی از تقصیر، شخصیت الکترونیکی و نظریه ابزار بودن هوش مصنوعی را تحلیل می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که نظام حقوق کیفری کنونی ایران، به ویژه با توجه به ماده ۱۴۴ قانون مجازات اسلامی، همچنان بر ضرورت احراز تقصیر انسانی تاکید دارد و پذیرش مسئولیت کیفری مستقل برای سامانه های هوش مصنوعی با موانع جدی نظری و عملی مواجه است. با این حال، افزایش سطح خودمختاری الگوریتم ها، کارآمدی برخی نظریه های سنتی انتساب را با تردید روبه رو ساخته و ضرورت بازنگری در قواعد مسئولیت کیفری را آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت کیفری ، سوءنیت ، الگوریتم خودمختار ، ماده ۱۴۴ قانون مجازات اسلامی.