بررسی اثر روشنه ها بر رویش شعاعی تاج درختان توده های طبیعی جنگل های هیرکانی با استفاده از تصاویر دوربین رقومی هوایی

مقدمه و هدف: روشنه های تاج پوشش جنگلی، نقش مهمی در تنظیم ساختار و پویایی بوم­سازگان­های جنگلی ایفا می کنند. این روشنه ها با تغییر در الگوهای نور، رطوبت و رقابت فضایی، می توانند به طور مستقیم بر رشد تاجی درختان مجاور تاثیرگذار باشند. از آنجا که روشنه ها نقش تعیین کننده ای در تنظیم پویایی فضایی و نوری جنگل دارند، کسب اطلاعات دقیق از وضعیت آنها و تحلیل اثراتشان بر رویش تاج پوشش درختان، به عنوان یکی از ارکان کلیدی در برنامه ریزی و اجرای راهبردهای مدیریت پایدار جنگل ها، اهمیت ویژه ای دارد. چنین اطلاعاتی می تواند در تدوین سیاست های مدیریتی، بازسازی ساختار توده ها و بهینه سازی شدت برداشت در جنگل ها مورد استفاده قرار گیرد. از این­رو، در این پژوهش، تاثیر روشنه های تاج پوشش درختان بر مقدار رویش گستره تاج به صورت رویش شعاعی تاج درختان مجاور روشنه ها در مقایسه با رویش تاجی درختان غیر مجاور روشنه ها در بخشی از توده های طبیعی مدیریت شده و مدیریت­نشده جنگل آموزشی و پژوهشی شصت کلاته گرگان و با استفاده از تصاویر هوایی رقومی UltraCam مربوط به سا ل های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ مورد بررسی قرار گرفت.مواد و روش ها: برای این منظور، وضعیت گسترش و رویش تاج درختان اطراف روشنه ها و درختان غیرمجاور روشنه ها در دو بازه زمانی سال های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ با استفاده از تصاویر دوربین هوایی رقومی UltraCam-D مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. زمین مرجع سازی دقیق تصاویر و تهیه ارتوفتوموزاییک رقومی با دقت مکانی بالا در هر دو دوره انجام شد. در گام بعد، ۲۰ روشنه تاج پوشش با پراکنش مناسب و با ابعاد کوچک (۱۵۰-۲۰ مترمربع)، متوسط (۳۰۰-۱۵۰ مترمربع) و بزرگ (بزرگتر از ۳۰۰ مترمربع)، از روی تصویر ارتوفتوموزاییک سال ۱۳۹۰ و سال ۱۳۹۵ انتخاب شد (این روشنه ها در هر دو دوره مشترک بودند). سپس گستره تاج درختان واقع در مجاورت و غیرمجاور روشنه ها در هر دو دوره با تفسیر چشمی برداشت و مساحت آنها محاسبه شد. برای آزمایش نرمال بودن داده ها و مقایسه مقدار رویش مساحت تاج پوشش درختان (مجاور و غیر مجاور روشنه) در طول دو دوره موردبررسی از آزمون کولموگروف-اسمیرنوف و از آزمون t جفتی استفاده شد و همچنین برای مقایسه تفاوت بین مقدار رویش تاج درختان مجاور روشنه و غیر مجاور آن از آزمون t مستقل استفاده شد.یافته ها: آمار توصیفی وضعیت گستره تاج درختان اطراف روشنه های منتخب نشان داد که در دوره ۱۳۹۵ نسبت به ۱۳۹۰، هم درختان مجاور روشنه و هم درختان غیر مجاور روشنه افزایش قابل توجهی در کمینه، بیشینه و میانگین گستره تاج داشته اند. نتایج بررسی معنی داری اثرات روشنه بر رویش تاج پوشش درختان با استفاده از آزمون t جفتی بیانگر آن بود که مقدار رویش شعاعی درختان مجاور روشنه با میانگین ۸۱۱/۲۰ متر مربع و درختان غیرمجاور با روشنه با میانگین ۷۰۳/۱۴ متر مربع در طی پنج سال و در سطح اطمینان ۹۹ درصد معنی دار است. همچنین بررسی معنی داری و مقایسه میان مقدار رویش شعاعی تاج درختان مجاور روشنه و غیر مجاور آن با استفاده از آزمون t مستقل نشان داد که تفاوت میانگین رویش شعاعی تاج درختان مجاور روشنه نسبت به درختان غیر مجاور با آن، از نظر آماری در سطح اطمینان ۹۹ درصد معنی دار است و درختان نزدیک به روشنه، از مقدار رویش شعاعی بیشتری در دوره زمانی مورد بررسی (۱۳۹۵-۱۳۹۰) برخوردار هستند. همچنین، متوسط رشد سالانه به­ترتیب برای درختان مجاور و غیرمجاور برابر با ۱۶/۴ و ۹۴/۲ مترمربع برآورد شد.نتیجه گیری: این پژوهش نشان داد که روشنه های تاج پوشش جنگلی، به واسطه افزایش نفوذ نور خورشید به لایه های زیرین، موجب بهبود شرایط فتوسنتزی و در نتیجه افزایش رشد تاجی درختان مجاور می شوند. مقایسه بین درختان مجاور روشنه ها و درختان واقع در توده های متراکم بدون روشنه، بیانگر تفاوت معنی دار در الگوی رویش شعاعی تاج و بهره وری نوری بود. این یافته ها اهمیت روشنه ها را در تنظیم رقابت فضایی و ارتقای پویایی ساختاری جنگل ها برجسته می سازد. افزون بر این، بهره گیری از تصاویر هوایی با وضوح بالا مانند UltraCam، امکان پایش دقیق تغییرات ساختار تاج درختان را در مقیاس های زمانی و مکانی گسترده فراهم کرده و ابزار موثری برای تحلیل روندهای بوم­شناسی و ارزیابی پاسخ توده های جنگلی به مداخلات مدیریتی محسوب می شود. چنین داده هایی می توانند در طراحی راهبردهای مبتنی بر مدیریت پایدار منابع جنگلی و بهینه سازی تصمیمات مدیریتی نقش کلیدی ایفا کنند.

کلیدواژه ها:

تاج پوشش ، درختان مجاور روشنه ، جنگل های هیرکانی ، رویش نوری تاج