بررسی شاخص کیفیت خاک در رویشگاه های گونه های گازرخ (Moringa peregrina (Forssk.) Fiori) و چوج (Salvadora persica L.) در استان هرمزگان

مقدمه و هدف: جنگل های طبیعی جنوب ایران با شرایط اقلیمی سخت منطقه سازگار شده و پایداری آن ها به شدت به سلامت و کیفیت خاک وابسته است. حضور گونه های درختی با ایجاد تغییر در ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک، به ویژه در بوم سازگان های خشک، نقش حیاتی در بهره وری جنگل ایفا می کنند. تاج پوشش درختان با تجمع مواد مغذی و افزایش فعالیت ریززنده ها در زیر خود، کانون های پایداری ایجاد می کند که وسعت آن با اندازه تاج در ارتباط است. با وجود اهمیت این موضوع، تاکنون پژوهشی جامع پیرامون اثر دو گونه بومی و ارزشمند «گازرخ» و «چوج» بر ویژگی های خاک و تعیین شاخص کیفیت خاک (SQI) در رویشگاه های صحارا-سندی انجام نشده است. لذا، هدف این پژوهش تبیین تاثیر این گونه ها بر خاک و تحلیل علل تغییرات بوم شناختی است. نتایج این مطالعه می تواند با ارائه دیدگاهی جامع از تعامل گیاه و خاک، مدیران و برنامه ریزان را در اتخاذ راهبردهای بهینه برای مدیریت پایدار و حفاظت از این جنگل های منحصربه فرد یاری دهد.مواد و روش ها: این پژوهش در دو قطعه نمونه یک هکتاری در رویشگاه های گازرخ (بشاگرد) و چوج (بندرعباس) انجام شد. در هر رویشگاه، ۱۵ درخت به طور تصادفی انتخاب و نمونه برداری خاک (عمق ۰-۱۵ سانتی متر) از زیر تاج و فضای باز (شاهد) در جهت شرق درختان انجام شد. برای هر گونه، نمونه های هر سه درخت با هم ترکیب شدند تا در نهایت ۵ نمونه ترکیبی برای هر موقعیت به دست آید. نمونه ها پس از عبور از الک ۲ میلی متری، به دو بخش تقسیم شدند: بخشی در دمای ۲۰- درجه برای سنجش فعالیت میکروبی و بخشی در دمای محیط برای آزمایش های فیزیکوشیمیایی نگهداری شدند. پس از اندازه گیری ویژگی ها با روش های استاندارد، نرمال بودن داده ها با آزمون شاپیرو-ویلک بررسی شد. مقایسه آماری بین زیر تاج و فضای باز با آزمون تی-مستقل (داده های نرمال) یا من-ویتنی یو (داده های غیرنرمال) انجام شد. در نهایت، شاخص کیفیت خاک (SQI) محاسبه و با روش های مذکور تجزیه و تحلیل شد.یافته ها: نتایج این پژوهش نشان داد که در زیر تاج گونه گازرخ نسبت به بیرون تاج، مقادیر هدایت الکتریکی (۱۱/۲ دسی­زیمنس بر متر)، کربن آلی (۸۹/۰ درصد)، نیتروژن کل (۰۸۹/۰ درصد)، فسفر قابل جذب (۹۴/۱۲ میلی­گرم در کیلوگرم)، کلسیم قابل جذب (۸۹/۳۴۷ میلی­گرم در کیلوگرم)، منیزیم قابل جذب (۰۴/۳۳ میلی­گرم در کیلوگرم) و پتانسیل نیتریفیکاسیون (۰۷/۹۷ میکروگرم نیتروژن نیتریتی آزاد شده در هر گرم خاک خشک در پنج ساعت) و در بیرون تاج گونه گازرخ نسبت به زیر تاج، مقدار اسیدیته­ خاک (۹۲/۷) اختلاف معنی­دار داشتند. در زیر تاج گونه­های گازرخ و چوج نسبت به بیرون تاجشان به­ترتیب مقادیر پتاسیم قابل جذب (۰۹/۸۴۳ و ۶۴/۲۸۹ میلی­گرم در کیلوگرم)، منگنز قابل­ جذب (۷/۵ و ۰۶/۴ میلی­گرم در کیلوگرم)، تنفس پایه (۷۳/۱ و ۷۴/۰ میلی­گرم دی­اکسید کربن در هر گرم خاک خشک در ۲۴ ساعت) اختلاف معنی­دار داشتند. تنفس برانگیخته میکروبی در زیر تاج گونه گازرخ با مقدار (۴۴/۱۱) و در گونه چوج در بیرون تاج با مقدار (۶۲/۶) (میلی­گرم دی­اکسید کربن در صد گرم خاک خشک در ساعت) اختلاف معنی­دار نشان داد. شاخص کیفیت خاک با مقدار (۷) فقط در زیر تاج گونه گازرخ در بشاگرد اختلاف معنی­دار نشان داد.نتیجه گیری: براساس یافته های این پژوهش، هر دو گونه در رویشگاه­های خود تغییراتی در ویژگی­های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک و نیز شاخص کیفیت خاک ایجاد کردند. این یافته ها تاکید می کنند که گونه های غالب هر رویشگاه بازتابی از برهم کنش پیچیده عوامل زیستی و غیرزیستی هستند و خاک به عنوان یکی از مهم ترین عوامل محیطی نقش کلیدی در توسعه و پایداری پوشش گیاهی ایفا می کند. بنابراین با توجه به اهمیت پایش مداوم خاک، رصد تغییرات ویژگی های خاک در بازه های زمانی مختلف و انجام بررسی­های دوره ای می تواند امکان ارزیابی دقیق تر روند تغییرات و ارائه اطلاعات قابل اتکا برای مدیریت و حفاظت علمی جنگل های صحارا- سندی را فراهم کند.

کلیدواژه ها:

بشاگرد ، بندرعباس ، صحارا- سندی ، ویژگی های فیزیکی ، شیمیایی و زیستی خاک