تهیه جداول حجم برای صنوبر تبریزی (Populus nigra L.) به روش غیرمخرب در استان آذربایجان غربی

مقدمه و هدف: با توجه به محدودیت واردات چوب و سیاست های حفاظتی در ایران، توسعه زراعت صنوبر ضرورتی راهبردی یافته است. آذربایجان غربی با کسب رتبه سوم سطح زیر کشت، قطب کلیدی این صنعت محسوب می شود؛ با این حال، فقدان مدل های حجمی دقیق برای مدیریت علمی این منابع یک خلا جدی است. این پژوهش با هدف تدوین جداول حجم برای گونه تبریزی (Populus nigra L.) با استفاده از روش های غیرمخرب انجام شد. این پژوهش با ارائه ابزاری برای برآورد دقیق حجم و برنامه ریزی اقتصادی، علاوه بر تقویت خودکفایی در تولید چوب، زیربنای لازم برای سیاست گذاری های منطقه ای و مدیریت پایدار زراعت چوب را فراهم می آورد.مواد و روش ها: در گام نخست، پس از شناسایی توده های اصلی صنوبرکاری در سطح استان، تعداد ۵۷ اصله درخت نمونه در پنج توده مختلف واقع در شهرستان های شاهین دژ، ارومیه و خوی انتخاب شدند. فرآیند انتخاب درختان بر اساس روش نمونه برداری طبقه بندی شده -تصادفی در طبقات قطری ۱۰ تا ۳۰ سانتی متر انجام شد، به طوری که در هر طبقه، پنج درخت از توده های مختلف انتخاب شد. برای برآورد حجم به روش غیرمخرب، قطر برابرسینه و ارتفاع کل درختان اندازه گیری شد. همچنین قطر تنه در فواصل دو متری (تا قطر حداقل ۵ سانتی متر) با استفاده از دستگاه فاصله سنج لیزری لایکا (مدل D۸۱۰) به صورت سرپا ثبت شد. حجم واقعی قطعات و در نهایت حجم کل تنه هر درخت با بهره گیری از فرمول اسمالیان محاسبه شد. برای اعتبارسنجی دقت دستگاه لیزری، ۱۳ اصله درخت منتخب پیش از قطع با دستگاه لایکا و پس از قطع با کالیپر اندازه گیری شدند و نتایج با استفاده از آزمون تی -جفتی مورد مقایسه قرار گرفتند که صحت اندازه گیری های غیرمخرب را تایید کرد. در مرحله نهایی، برای تدوین جداول حجم، همبستگی میان متغیرهای قطر، ارتفاع و حجم واقعی با استفاده از مدل های رگرسیونی غیرخطی تحلیل شد. در این راستا، هفت مدل یک عامله (مبتنی بر قطر برابرسینه) و نه مدل دوعامله (مبتنی بر قطر و ارتفاع) مورد برازش قرار گرفتند. ارزیابی عملکرد و انتخاب بهینه ترین مدل ها جهت برآورد حجم، بر اساس شاخص های آماری معتبر شامل معیار اطلاعات آکایک (AIC)، جذر میانگین مربعات خطا (RMSE)، میانگین خطای مطلق (MAE)، ضریب کارایی نش-ساتکلیف (NSE) و شاخص توافق ویلموث (WI) انجام شد. این رویکرد سیستماتیک، دقت بالایی را در پیش بینی موجودی حجمی صنوبرکاری های منطقه تضمین می کند.یافته ها: براساس نتایج، میانگین قطر در ارتفاع برابرسینه ۵۷ درخت منتخب برابر ۹/۱۹ سانتی­متر، میانگین ارتفاع کل ۹/۱۷ متر و میانگین حجم واقعی تنه آنها ۲۹/۰ مترمکعب بود. نتایج آزمون تی جفتی نشان داد که تفاوت بین مقادیر اندازه گیری­شده قطرهای متناظر بین دو دستگاه کالیپر و لایکا معنی دار نیست، به­عبارت دیگر دو دستگاه برای اندازه گیری قطر یکسان عمل می کنند. نتایج مربوط به رتبه­بندی مدل­های مورد استفاده برای تهیه جداول حجم یک عامله و دوعامله برای گونه تبریزی با استفاده از معیارهای درنظرگرفته شده نشان داد که در بین مدل های یک عامله، مدل Hohenadl_Krenn و در بین مدل های دوعامله، مدل Takata بهترین مدل است که به ترتیب از آنها برای تهیه جداول حجم یک عامله و دوعامله استفاده شد.نتیجه گیری: این پژوهش نشان داد که روش های غیرمخرب با حفظ سلامت درختان و جلوگیری از قطع غیرضروری، ابزاری کارآمد برای جمع آوری دقیق مشخصه های لازم برای برآورد حجم هستند. این رویکرد ضمن کاهش هزینه ها و زمان آماربرداری، امکان پایش مستمر و مدیریت بهینه صنوبرکاری ها را فراهم می آورد. با توجه به اینکه استان آذربایجان غربی ظرفیت زیادی برای زراعت چوب صنوبر دارد، دسترسی به جداول دقیق حجم برای برنامه ریزی های مدیریتی و اقتصادی بسیار حیاتی است. در نهایت می­توان بیان کرد که این پژوهش با ارائه جداول حجم دقیق و تاکید بر روش های غیرمخرب، گام مهمی در راستای مدیریت پایدار صنوبرکاری ها در استان آذربایجان غربی برداشته و امید است که نتایج این بررسی، مبنایی برای تصمیم گیری های آگاهانه و راهبردی در زمینه توسعه زراعت چوب در این استان باشد تا به تحقق اهداف توسعه پایدار منابع طبیعی کمک کند.

کلیدواژه ها:

حجم سرپا ، طبقات قطری ، صنوبر سیاه ، مدل Hohenadl_Krenn ، مدل Takata