بررسی تغییرات جمعیتی پروانه جوانه خوار بلوط (Tortrix viridana L.) و کارآیی تله های فرمونی در مقدار شکار آن در جنگل های بلوط شهرستان سردشت

مقدمه و هدف: جنگل های ناحیه رویشی زاگرس، گسترده ترین و مهم ترین زیستگاه گونه های مختلف بلوط در ایران محسوب می شوند. آفت پروانه جوانه خوار بلوط (Tortrix viridana L.) یکی از آفات کلیدی این گونه ها در این منطقه است. تله های فرمونی به روش های متنوع در مدیریت تلفیقی آفات، مانند جوانه خوار بلوط، کاربرد دارند؛ با این حال، کارآیی آنها ممکن است بسته به شرایط منطقه، نوع محصول و ویژگی های زیستی آفت متفاوت باشد. این پژوهش با هدف بررسی زیست­شناختی آفت، تاثیر ارتفاع از سطح دریا بر کارآیی تله های فرمونی و همچنین اثر محل و ارتفاع نصب تله ها بر مقدار شکار جوانه خوار بلوط در منطقه میرآباد سردشت انجام شد.مواد و روش ها: زیست­شناختی آفت از طریق نمونه برداری های هفتگی از لاروهای سنین مختلف و شفیره ها بررسی شد. تاثیر گونه بلوط میزبان بر رشد آفت با اندازه گیری وزن لاروهای سن آخر و شفیره ها در مناطق پردانان و میرآباد (هر منطقه شامل ۱۵۰۰ لارو و ۱۵۰۰ شفیره از دو گونه بلوط Quercus infectoria و Q. brantii) مورد ارزیابی قرار گرفت. برای بررسی اثر ارتفاع از سطح دریا، سه طبقه ارتفاعی ۱۱۰۰–۱۲۰۰، ۱۲۰۰–۱۳۰۰ و ۱۳۰۰–۱۴۰۰ متر در جهت شرقی منطقه انتخاب و در هر طبقه، ۱۰ تله فرمونی در قسمت بیرونی تاج درختان دارمازو نصب شد (درمجموع ۳۰ تله). همچنین برای بررسی اثر محل نصب تله ها، ۱۰ تله در بیرون و ۱۰ تله در داخل تاج درختان قرار گرفت. برای ارزیابی اثر ارتفاع نصب، ۱۰ تله در ارتفاع ۵/۱ متری و ۱۰ تله در ارتفاع سه متری روی درختان بلوط نصب شد. داده ها با نرم افزار SPSS نسخه ۲۱ تجزیه و تحلیل شدند.یافته ها: جوانه خوار بلوط پنج سن لاروی دارد و پس از سن پنجم، پیش شفیره و سپس شفیره تشکیل می­شود. اولین شفیره ها اواخر اردیبهشت مشاهده شدند. حشرات کامل پس از خروج از شفیره و جفت گیری، تخم ریزی می کنند و نسل سالانه آفت یک نسل در سال است. زمستان گذران آفت به­صورت تخم بوده و حشرات کامل حدود ۳۰–۴۰ روز فعال هستند. اولین ظهور حشرات کامل در اوایل خرداد و اوج پرواز آنها در بیستم خرداد مشاهده شد و فعالیت آفت از اواسط تیر پایان یافت. حشرات ماده تخم ها را به­صورت دستجات دو تا چهارتایی روی شاخه های جوان و در نزدیکی جوانه ها قرار می دهند، به گونه ای که لاروها بلافاصله پس از خروج از تخم به تغذیه از جوانه های تازه بپردازند. پولک های لارو خاکستری تا قهوه ای و هم رنگ شاخه ها هستند، بنابراین تشخیص آنها با چشم غیرمسلح دشوار است. میانگین وزن لاروهای سن آخر روی دو گونه بلوط اختلاف معناداری در سطح پنج درصد داشت؛ بیشترین وزن لاروها در گونه Q. infectoria در منطقه میرآباد ثبت شد. همچنین وزن لاروها و شفیره ها در سال ۱۴۰۰ نسبت به سال ۱۳۹۰ افزایش داشته و شفیره های روی Q. infectoria سنگین تر از Q. brantii بودند. مقدار شکار حشرات کامل توسط تله های فرمونی در ارتفاعات مختلف تفاوت معنادار داشت، به گونه ای که بیشترین شکار در ارتفاع ۱۱۰۰–۱۲۰۰ متر مشاهده شد. تله های نصب­شده در داخل تاج درختان نسبت به خارج تاج حشرات بیشتری شکار کردند، درحالی­که ارتفاع نصب (بالای تاج یا پایین تاج) تفاوت معنی داری ایجاد نکرد. میانگین شکار در تله های نصب­شده در بالای تاج و پایین تاج به­ترتیب ۴۳ و ۴۶ حشره کامل در هر تله بود.نتیجه گیری: نتایج نشان داد که منطقه میرآباد سردشت با آلودگی بالای آفت جوانه خوار بلوط مواجه است و تعداد بالای حشرات شکار شده توسط تله های فرمونی این موضوع را تایید می کند. مقایسه سال های ۱۳۹۰ و ۱۴۰۰ حاکی از افزایش قابل توجه جمعیت آفت و گسترش آن در بیشتر مناطق استان آذربایجان غربی است. بهترین مکان نصب تله های فرمونی در ارتفاع ۱۱۰۰–۱۲۰۰ متر، نیمه پایینی و داخل تاج درختان بلوط بود. در مناطقی با جمعیت بالای آفت، نصب تله در نیمه بالای تاج توصیه نمی شود، زیرا علاوه بر کارایی کمتر، اجرای عملیات کنترل را زمان­بر می کند.

کلیدواژه ها:

آفت ، بلوط ، خسارت ، زاگرس