کاوشی نوین در ظرافتهای معنائی و بلاغی قصر در قرآن کریم به اعتبار اطلاق و تقیید در مقصور علیه

قصر به معنای اختصاص امری به امر دیگر و نفی آن از غیر به عنوان قوی ترین روش تاکید نقش برجسته ای در فهم و تفسیر متن ایفا می کند. این جایگاه محوری؛ به ویژه در تحلیل متون دینی مانند قرآن کریم سبب شده تا علمای بلاغت توجه ویژه ای به این شیوه بلاغی داشته و تقسیمات متعددی را در بلاغت سنتی برای آن ارئه دهند؛ با این حال با دقت در آیات حاوی قصر به ویژه آیات متناظر و توجه به این نکته اساسی که خداوند متعال با توجه به سیاق کلام گاهی مقصور علیه را مطلق و گاه مقید بیان نموده، مشخص می شود تقسیم بندی های سنتی قصر که عمدتا بر روابط معنایی بین ارکان آن تمرکز دارند نمی توانند تمام ابعاد این پدیده را تبیین کنند و اطلاق یا تقیید در طرفین قصر؛ به ویژه مقصور علیه موجب پدید آمدن ویژگی های بلاغی جدیدی در ساختار قصر می شود. پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و از طریق استخراج نظام مند آیات متناظر قصر و با تحلیل نقش «اطلاق» و «تقیید»در«مقصور علیه»در آیات قرآن کریم،به ویژه آیات متناظر حاوی قصر نشان می دهد که توجه به مطلق یا مقید بودن مقصور علیه؛ نه تنها در تفسیر دقیق تر آیات نقش اساسی ایفا می کند؛ بلکه مبنایی برای ارائه تقسیم بندی نوینی از قصر فراهم می آورد که در بلاغت سنتی مورد غفلت واقع شده بود. بر اساس این یافته ها، قصر بر اساس اطلاق و تقیید مقصور علیه به چهار نوع اصلی: مطلق، مقید، مرکب و متعدد تقسیم می شود.تنوع در افراد و نوع تقیید مقصور علیه می تواند مفاهیم ساده یا پیچیده تری را از مفهوم سازی محدودیت قصر در آیات فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، قصر (حصر) ، قید ، مقصور علیه ، مرکب