کارکردهای گفتمانی عناصر بیانی در مدایح معاصر عراقی درباره امام سجاد(ع) با تاکید بر پیوند بلاغت و تثبیت گفتمان شیعی

پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل گفتمان، به بررسی کارکرد عناصر بیانی در تقویت گفتمان دینی شیعی در مدایح شاعران معاصر عراقی درباره امام سجاد (ع) می پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که عناصر بیانی چه نقشی در سازمان دهی معنا، جهت دهی به خوانش مخاطب و تثبیت مولفه های هویتی گفتمان شیعی ایفا می کنند. در این راستا، آثار پنج شاعر به عنوان پیکره پژوهش انتخاب و با روش توصیفی تحلیلی و بر مبنای چارچوب نظری تحلیل گفتمان انتقادی بررسی شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که عناصر بیانی در این مدایح، کارکردی فراتر از زیبایی آفرینی دارند و به مثابه سازوکارهایی فعال در تولید و تثبیت معنا عمل می کنند. این کارکردها را می توان در چهار محور اصلی دسته بندی کرد: انسجام بخشی، برجسته سازی، تاثیرگذاری و عینیت سازی. در سطح انسجام، شبکه های معنایی همسو، استعاره های ممتد، تقابل های ساختاری و زنجیره های روایی مبتنی بر کنش، ساختار متن را حول کانون های دلالتی مشترک سامان می دهند و گفتمان هایی چون مظلومیت، عطوفت، سوگ تاریخی و استمرار امامت را تثبیت می کنند. در سطح برجسته سازی، تقدیم نحوی، انباشت نام های دلالتمند و تبدیل مفاهیم انتزاعی به نشانه های حسی، ابعاد قدسی، عبادی و تاریخی هویت امام را در مرکز توجه مخاطب قرار می دهد. از منظر تاثیرگذاری، جسمانی سازی رنج، خطابی سازی عاطفه و تصویرپردازی حسی، مفاهیم اعتقادی را به تجربه ای ادراکی بدل می سازد و درگیری عاطفی مخاطب را افزایش می دهد. همچنین در فرایند عینیت سازی، مفاهیمی چون نسب قدسی، هدایتگری و رحمت الهی از طریق استعاره های طبیعی و زیستی در قالب تصاویر ملموس بازنمایی می شوند و از سطح گزاره های کلامی به عرصه تجربه حسی انتقال می یابند.

کلیدواژه ها:

بلاغت ، تحلیل گفتمان ، شعر دینی ، گفتمان شیعی