ارزیابی ردپای کربن و ردپای نیتروژن تولید گندم، گوجه فرنگی، پیاز و هندوانه در سیستان و بلوچستان

کشاورزی در مناطق خشک و نیمه خشک با چالش هم زمان تامین امنیت غذایی و کاهش فشارهای زیست محیطی ناشی از مصرف فشرده نهاده ها روبه رو است. در این چارچوب، شاخص های ردپای کربن (CF) و ردپای نیتروژن(NF)  ابزارهایی کارآمد برای ارزیابی پایداری سامانه های تولید محصولات زراعی محسوب می شوند. این پژوهش با هدف ارزیابی جامع ردپای کربن و ردپای نیتروژن چهار محصول عمده شامل گندم (Triticum aestivum L.)، گوجه فرنگی (Solanum lycopersicum L.)، پیاز (Allium cepa L.)  و هندوانه (Citrullus lanatus Thunb.) در استان سیستان و بلوچستان انجام شد. داده های مورد استفاده از آمارنامه های رسمی وزارت جهاد کشاورزی و اطلاعات واقعی مصرف نهاده ها و عملکرد محصولات استخراج گردید. ردپای نیتروژن با در نظر گرفتن انتشارهای مستقیم شامل تصعید آمونیاک، انتشار اکسید نیتروژن، آبشویی نیترات و آمونیوم، و همچنین انتشارهای غیرمستقیم ناشی از تولید و حمل نهاده های کشاورزی محاسبه شد. ردپای کربن نیز بر پایه مجموع انتشار گازهای گلخانه ای ناشی از مصرف کودها، سوخت، برق، آب آبیاری، ماشین آلات و نهاده های شیمیایی برآورد گردید. نتایج نشان داد که در مقیاس هکتاری، گوجه فرنگی با ۰۸/۴۵۸۴ کیلوگرم معادل دی اکسیدکربن در هکتار بیشترین ردپای کربن را داشت، در حالی که هندوانه با ۳۵/۳۰۲۷ کیلوگرم معادل دی اکسیدکربن در هکتار کمترین مقدار را نشان داد. همچنین بیشترین ردپای نیتروژن غیرمستقیم مربوط به هندوانه (۸۴/۱۶۶۵ گرم معادل نیتروژن) و گوجه فرنگی (۵۷/۱۵۶۵ گرم معادل نیتروژن) بود. با این حال، در مقیاس محصول محور، گندم به دلیل عملکرد پایین (۸۸/۱ تن در هکتار) بالاترین شدت ردپای کربن را با حدود ۱۶۶۳ کیلوگرم معادل دی اکسیدکربن به ازای هر تن محصول و همچنین بیشترین ردپای نیتروژن محصول محور را نشان داد، در حالی که پیاز و هندوانه کمترین شدت انتشار را به ازای هر تن محصول داشتند. شاخص های اقتصادی نیز نشان دادند که گندم بیشترین هزینه زیست محیطی را به ازای هر واحد ارزش اقتصادی تولید ایجاد می کند، در حالی که پیاز و هندوانه از کارایی زیست محیطی–اقتصادی مطلوب تری برخوردار بودند. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان داد که ارزیابی پایداری صرفا بر پایه شاخص های هکتاری می تواند گمراه کننده باشد و ترکیب شاخص های سطح محور، محصول محور و اقتصادی، مبنای دقیق تری برای اصلاح الگوی کشت، بهبود بهره وری منابع و کاهش فشارهای زیست محیطی در مناطق خشک و نیمه خشک فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

کاهش آلودگی ها ، کاهش ضایعات و افزایش راندمان و بهره وری ، پایداری زیست محیطی