رهیافت های تنظیم گری اختراعات هوش مصنوعی مولد: تحلیل تطبیقی و آموزه ها برای نظام حقوقی ایران

با گسترش شتابان نوآوری ها و اختراعات هوش مصنوعی، به ویژه سامانه های مولد، نظام های سنتی حق اختراع با چالش های بنیادینی در زمینه انطباق مفاهیم کلاسیک خود مواجه شده اند؛ چالش هایی از جمله تبیین نقش مخترع انسانی، احراز جدیدبودن و گام ابتکاری، نحوه افشای فرآیند فنی و ایجاد قطعیت حقوقی برای ثبت و حمایت از این اختراعات. در این بستر، اتکای صرف به چهارچوب های سنتی حقوق مالکیت فکری، پاسخگوی ماهیت پویای ابداعات هوش مصنوعی نیست. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیلی- تطبیقی، رهیافت های مختلف تنظیم گری در حوزه اختراعات هوش مصنوعی را بررسی کرده و وضعیت نظام حقوقی ایران را آسیب شناسی می کند. مطالعه شامل مرور ادبیات، اسناد سیاستی بین المللی مانند گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) ۲۰۲۳ و بررسی قوانین و الگوهای تنظیم گری در اتحادیه اروپا و کشور های پیشرو است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هیچ یک از الگوهای تنظیم گری نرم یا سخت، به تنهایی قادر به پاسخگویی کامل به چالش های حقوقی اختراعات هوش مصنوعی نیستند؛ در حالی که رویکردهای ترکیبی، به ویژه با بهره گیری از ابزار سیاستی-نهادی سندباکس تنظیم گری در دل رهیافت ترکیبی-بخشی، امکان ایجاد توازن میان حمایت از نوآوری، حفظ امنیت حقوقی و مدیریت ریسک های فناورانه را فراهم می آورند؛ بر این اساس، مقاله پیشنهاد می کند که نظام حقوقی ایران با اتخاذ یک مدل ترکیبی- بخشی با استفاده از ابزار سندباکس تنظیم گری، ضمن پرهیز از تقنین شتاب زده، زمینه آزمون و اصلاح تدریجی سیاست های نظام حق اختراع در حوزه هوش مصنوعی را فراهم سازد و پاسخگویی نظام حقوقی به تحولات فناورانه را ارتقا دهد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، حق اختراع ، تنظیم گری نرم ، تنظیم گری سخت ، تنظیم گری ترکیبی ، سندباکس تنظیم گری