چرا تحقیقات دانشگاهی به جامعه نمی رسند؟ تحلیل آمیخته عوامل موثر بر اثربخشی تحقیقات دانشگاهی

همیشه این پرسش در سطح جامعه مطرح می شود که چگونه می توان تحقیقات دانشگاهی را بیش از پیش در خدمت حل مسائل جامعه درآورد. در این راستا هدف پژوهش حاضر تحلیل و تبیین عوامل موثر بر اثربخشی تحقیقات دانشگاهی در دانشگاه تهران در بازه زمانی ۱۳۹۶–۱۴۰۰ است. براین اساس، ابتدا داده های کمی تحلیل شد و سپس بر مبنای یافته های این بخش، تعمیق و تکمیل این یافته ها در بخش کیفی دنبال شد. بدین ترتیب نتایج مرحله اول، یعنی برآورد و توصیف وضع موجود میزان اثربخشی تحقیقات دانشگاهی در دانشگاه تهران و مقایسه آن با اهداف مصرح در اسناد بالادستی و برنامه راهبردی سوم دانشگاه، نشان داد که علی رغم رشد نسبی در برخی بروندادهای پژوهشی، سطح کلی اثربخشی تحقیقات دانشگاهی پایین تر از وضعیت مطلوب و اهداف برنامه ای بوده است. در ادامه، نتایج مرحله دوم، یعنی تبیین چرایی اثربخشی پایین این تحقیقات نشان داد که این وضعیت تحت تاثیر منابع مالی اختصاص یافته به پژوهش و کمیت و کیفیت اعضای هیات علمی در دانشگاه تهران می باشد. در نهایت نتایج مرحله سوم، یعنی تبیین اکتشافی و کیفی سایر عوامل و سازوکارهای نهادی موثر بر اثربخشی پایین تحقیقات دانشگاهی از منظر ۱۲ نفر از خبرگان دانشگاهی و اجرایی و متخصصان دانشگاهی نشان داد عواملی همچون فقدان حکمرانی پژوهش، بازی امتیازبندی و امتیازگیری، ضعف یا فقدان تقاضای واقعی و قابل توجه برای پژوهش و تحلیل رفتن سرمایه انسانی پژوهش از جمله این عوامل و سازوکارهای نهادی هستند. در مجموع، پژوهش حاضر نشان داد گذار از «سنجش تولیدات علمی» به «تبیین نهادی اثربخشی» ضرورتی اساسی در مطالعات ارزیابی علم است. این رویکرد می تواند مبنایی برای بازاندیشی در سیاست گذاری علم و طراحی نظام های ارزیابی متوازن تر فراهم آورد که در آن ها کیفیت اثر، تعامل اجتماعی و پایداری سرمایه انسانی در کنار کمیت تولید علمی مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

اثربخشی پژوهش ، حکمرانی پژوهش ، سیاست پژوهش ، پژوهش دانشگاهی ، تحقیق آمیخته