انتخاب ژنوتیپ های سازگار گل محمدی (.Rosa damascena Mill) به شرایط نیمه خشک و سرد همدان با استفاده از عملکرد گل و صفات وابسته به آن

سابقه و هدف: گل محمدی (Rosa damascena Mill.) از خانوادهگل سرخیان، یکی از ارزشمندترین گیاهان دارویی و تولیدکننده اسانس های گران قیمت و پرمصرف جهان است. گلبرگ های این گیاه حاوی اسانس با کیفیت بالا بوده و به همین دلیل به «طلای معطر» شهرت دارد. تنوع ژنتیکی قابل توجه در گل محمدی بر صفاتی مانند عملکرد گل، تعداد و وزن گل، کیفیت اسانس، ویژگی های مورفولوژیک و مقاومت به تنش های زیستی و غیرزیستی اثرگذار است. شناسایی و بهره برداری هدفمند از این تنوع می تواند موجب بهبود عملکرد و کیفیت محصول شود. مقایسه ژنوتیپ های با منشا مختلف امکان بررسی نقش ژنتیک و محیط، پایداری صفات و سازگاری اکولوژیک را فراهم می سازد. هدف این پژوهش، شناسایی ژنوتیپ های برتر و سازگار گل محمدی برای شرایط نیمه خشک و سرد منطقه همدان بود.مواد و روش ها: این پژوهش با هدف ارزیابی تنوع ژنتیکی و شناسایی ژنوتیپ های برتر گل محمدی سازگار با شرایط اکولوژیکی همدان انجام شد. بدین منظور، ۴۱ ژنوتیپ گل محمدی جمع آوری شده از مناطق مختلف کشور در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاه تحقیقاتی اکباتان واقع در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی همدان کشت گردید. هر ژنوتیپ در هر تکرار در شرایط مدیریتی یکسان و بدون اعمال تنش های مدیریتی خاص ارزیابی شد. با توجه به اهمیت گل به عنوان اندام اقتصادی و منبع اصلی مواد موثره در گل محمدی، عملکرد گل در بوته به عنوان شاخص اصلی گزینش ژنوتیپ ها مدنظر قرار گرفت. صفات مورد بررسی شامل عملکرد گل در بوته، تعداد گل در بوته، تعداد گلبرگ در هر گل، درصد ماده خشک گل، وزن تر گلبرگ، نسبت وزن تر گلبرگ به وزن کل گل، طول دوره گل دهی، شادابی بوته، ارتفاع بوته و قطر تاج پوشش بود. اندازه گیری صفات طی سه سال زراعی متوالی (۱۳۸۵ تا ۱۳۸۷) انجام شد تا پایداری عملکرد ژنوتیپ ها ارزیابی گردد. داده های حاصل، با استفاده از نرم افزارهای آماری SAS تجزیه واریانس شدند. همچنین به منظور بررسی روابط بین صفات، تجزیه همبستگی از نرم افزار SPSS و برای تجزیه خوشه ای و تجزیه به مولفه های اصلی از نرم افزار PAST استفاده گردید.یافته ها: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر ژنوتیپ بر تمامی صفات اندازه گیری شده در سطح احتمال یک درصد معنی دار بود که بیانگر وجود تنوع ژنتیکی قابل توجه در میان ژنوتیپ های مورد بررسی است. اثر سال و اثر متقابل ژنوتیپ × سال بر عملکرد گل در بوته و تعداد گل در بوته نیز در سطح احتمال یک درصد معنی دار گزارش شد که نشان دهنده تاثیر همزمان عوامل ژنتیکی و محیطی بر این صفات است. اثر ژنوتیپ، سال و اثرمتقابل ژنوتیپ × سال بر عملکرد گل و تعداد گل در بوته در سطح احتمال یک درصد و بر ارتفاع و قطر تاج پوشش در سطح احتمال پنج درصد معنی دار شد. همچنین، اثر ژنوتیپ و سال بر وزن تر گلبرگ، ارتفاع بوته و قطر تاج پوشش در سطح احتمال یک درصد معنی دار بود. تجزیه به عامل ها نشان داد که عامل اول به عنوان عامل اصلی ۹۸.۳۶ درصد تغییرات را شامل می شد. در این عامل، صفات تعداد گل در بوته، عملکرد گل در بوته با بار عاملی مثبت و بالا تنوع ژنوتیپ ها را توجیه نمود. همچنین، نتایج تجزیه به مولفه عامل های اصلی، گروه بندی به دست آمده از تجزیه خوشه را تایید کرد. به طوری که در تجزیه به مولفه های اصلی، سه گروه به دست آمده از تجزیه خوشه قابل تفکیک بودند. ژنوتیپ های گروه دوم شامل اصفهان ۸، اصفهان ۶، تهران و یزد ۲ جزء ژنوتیپ های برتر معرفی شدند. علاوه بر این، همبستگی مثبت و معنی دار بین تعداد گل در بوته و وزن تر گلبرگ در گل با عملکرد گل در بوته مشاهده شد که تعداد گل در بوته بالاترین اثر مستقیم را بر عملکرد گل در بوته داشت. بنابراین، می توان از این صفات به عنوان معیار انتخاب در بین ژنوتیپ ها در جهت افزایش عملکرد گل در بوته گل محمدی استفاده کرد.نتیجه گیری: نتایج این مطالعه بیانگر وجود تنوع ژنتیکی بالا در ژنوتیپ های گل محمدی و نقش موثر صفات عملکردی در گزینش ژنوتیپ های برتر است. تعداد گل در بوته به عنوان مهمترین صفت موثر بر عملکرد گل معرفی شد و می تواند معیار اصلی در برنامه های اصلاحی باشد. ژنوتیپ های اصفهان ۸، اصفهان ۶، تهران و یزد ۲ به دلیل عملکرد بالا و سازگاری مناسب، برای کشت در شرایط نیمه خشک و سرد همدان پیشنهاد می شوند.

کلیدواژه ها:

گل محمدی ، سازگاری ، ژنوتیپ ، عملکرد گل ، همدان