تحلیل استراتژی های مبتنی بر زیرساخت سبز برای سازگاری با تغییرات اقلیمی در آمایش شهری (نمونه موردی: شهر بیرجند)

با شتاب گیری تغییرات اقلیمی و تشدید اثرات آن بر شهرهای خشک و نیمه خشک، ضرورت اتخاذ رویکردهای سازگارانه مبتنی بر زیرساخت های سبز در آمایش شهری بیش­ازپیش آشکار شده­است. شهر بیرجند به­دلیل موقعیت اقلیمی خشک، محدودیت منابع آب و گسترش نامتوازن شهری، در برابر مخاطراتی همچون: افزایش دما، جزیره حرارتی شهری، خشکسالی شدید و سیلاب های ناگهانی، آسیب پذیری بالایی دارد. با وجود مطالعات پراکنده در زمینه زیرساخت سبز در ایران، بررسی هم زمان عدالت فضایی، تحلیل مکانی توزیع فضاهای سبز و نقش آن ها در سازگاری اقلیمی در شهرهای کوچک اقلیم خشک مانند بیرجند کمتر مورد توجه قرارگرفته و خلا پژوهشی قابل­توجهی وجود دارد. این پژوهش، با هدف شناسایی استراتژی های موثر زیرساخت سبز برای سازگاری با تغییرات اقلیمی در آمایش شهری بیرجند، به ارزیابی عوامل موثر، وضعیت فعلی زیرساخت ها و راهبردهای بومی سازی پرداخته است. روش تحقیق ترکیبی (کمی-کیفی) بوده و شامل تحلیل تغییرات پوشش گیاهی با شاخص «NDVI» (از تصاویر Sentinel-۲ در بازه  ۲۰۱۷-۲۰۲۴)، تحلیل فضایی «GIS» (خودهمبستگی مکانی و تراکم کرنل)، تحلیل آماری «SPSS» بر روی پرسش­نامه متخصصان (۵۰ نفر) و مصاحبه های کیفی با کارشناسان است. یافته ها نشان­داد وضعیت زیرساخت های سبز شهری بیرجند در سطح متوسط روبه­پایین قراردارد؛ توزیع فضاهای سبز نامتوازن و خوشه ای است (تمرکز در نواحی مرکزی و پرجمعیت، کمبود در جنوب و غرب)، اتصال ضعیف شبکه سبز خدمات اکوسیستمی را کاهش­داده و درک عمومی و برنامه ریزی شهری از نقش آن ها در تاب آوری اقلیمی ناکافی است. تحلیل «NDVI» حاکی از کاهش نسبی پوشش گیاهی در دوره مورد مطالعه تحت­تاثیر تغییرات اقلیمی و گسترش شهری است. نتایج تاکید می کند که راهبردهای کلیدی شامل: استفاده از گونه های بومی مقاوم به خشکی (تاغ، گز، زیتون تلخ)، سیستم های آبیاری هوشمند، ایجاد کریدورهای سبز پیوسته، توسعه فضاهای کوچک محلی و بام یا دیوار سبز و تقویت مشارکت شهروندان از طریق آموزش است. این رویکردها نه­تنها تاب آوری اقلیمی و زیست محیطی را افزایش می دهند، بلکه عدالت فضایی و کیفیت زندگی را در آمایش شهری بیرجند ارتقا می بخشند. مطالعه حاضر با ارائه چارچوبی بومی سازی شده برای شهرهای خشک شرق ایران، گامی نوین در پرکردن خلاهای پژوهشی موجود برمی دارد و پیشنهادهایی عملی برای سیاست گذاری یکپارچه ارائه­می کند.

کلیدواژه ها:

زیرساخت سبز شهری ، تغییرات اقلیمی ، عدالت فضایی ، شهر بیرجند ، تاب آوری شهری ، آمایش شهری