تاریخمندی وحی؛ رویکردها و افق های پیشرو

در باب تاریخ‍مندی وحی عمدتا دو دیدگاه غالب وجود دارد. دیدگاه اول بر خصلت فراتاریخی همه آیات وحی تاکید دارد و هیچ‍گونه محدودیت یا مرز زمانی و مکانی را برای آن ها نمی‍پذیرد. دیدگاه دوم بر تاریخ‍مندی همه یا اکثر آیات وحی و حتی بر خود دین هم تاکید دارد. پیش‍فرض دیدگاه اول، منشا الهی آیات قرآن، جاودانگی و جامعیت دین اسلام و علم مطلق الهی بر مصالح مخلوقات است که لازمه آن خصلت فراتاریخی بودن آیات وحی است. دیدگاه دوم در اشکال مختلف خود بر تاریخ‍مندی پدیده دین، یا متون دینی یا خوانش دینداران و در شکل حداقلی آن بر برخی آیات فقهی و علمی اشاره دارد. پیش‍فرض دیدگاه دوم ضرورت تکون پیام وحی در ظرف شرایط زمانی، مکانی و فرهنگی مردم عصر نزول است. برخی مشکلات هر دو دیدگاه منجر به تلاش این تحقیق برای ارائه رویکردی تلفیقی-موضوعی با استفاده از مزایای آن دو و دوری از خطای آن هاست. در این رویکرد ابتدا تاکید می‍شود که بایستی پیام وحی در درجه اول مطابق ظرفیت فهم مخاطبان اولیه آن نازل گردد، اگرچه مانعی برای وجود سطوح عمیق‍تر آن نیست. دوم اینکه بایستی آیات وحی مبتنی بر محتوای آن ها به انواعی چون آیات اعتقادی، اخلاقی، قصص و روایی، احکام و مناسک، علمی، اجتماعی-سیاسی-اقتصادی، زنان، سنت‍های الهی و نظایر آن تفکیک گردد تا محتوای زبان وحی در هریک به طور جداگانه بررسی گردد. سوم اینکه بایستی قصد بالذات الهی از ارسال پیام وحی را از قصد بالعرض او تفکیک کرد. این تفکیک کمک می‍کند آیات قرآن را به آیات بالذات و بالعرض تقسیم نمود، درحالی که تنها نوع اول، مقصود باالذات الهی است که بایستی فراتاریخی باشند، اما تاریخ‍مندی نوع دوم آسیبی برای اصالت پیام وحی نیست. چهارم اینکه بایستی از مجموع آیات وحی، آنچه را که حاوی پیام دین است، از آنچه ذاتا امر دینی نیست، تفکیک نمود. این تفکیک موجب توجه به خصلت فراتاریخی و ذاتی آیات «دینی» و تفاوت آن ها از خصلت تاریخ‍مند و غیرذاتی آیات «غیردینی» می‍گردد؛ اگرچه آیات نوع دوم نیز برای تقویت ایمان دینی مومنان مفید و موثر هستند. نهایتا اینکه بایستی شئون «دینی» پیامبر (ص) از شئون «غیردینی» و دنیوی او تفکیک گردد که این امر در فهم نحوه عمل او به آیات وحی و سخنانش اهمیت به‍سزایی دارد.

کلیدواژه ها:

آیات وحی ، تاریخ مندی ، فراتاریخی بودن ، تنوع آیات وحی ، قصدبالذات ، قصدبالعرض