واکاوی چالش های فلسفی جایگزینی نقش های آموزشی معلمان توسط سامانه های هوش مصنوعی

تحول سریع فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی در دهه های اخیر، حوزه آموزش را با دگرگونی های بنیادین روبه رو کرده است. یکی از مهم ترین پیامدهای این تحول، طرح این پرسش است که آیا سامانه های هوش مصنوعی می توانند در آینده نقش های آموزشی معلمان را به طور کامل یا نسبی جایگزین کنند. هدف این مقاله واکاوی چالش های فلسفی ناشی از جایگزینی نقش های آموزشی معلمان توسط سامانه های هوش مصنوعی است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی فلسفی و با بهره گیری از تحلیل مفهومی، به بررسی ابعاد معرفت شناختی، انسان شناختی، اخلاقی و تربیتی این مسئله می پردازد. نتایج نشان می دهد که هرچند سامانه های هوش مصنوعی توانایی بالایی در پردازش داده ها، شخصی سازی یادگیری و ارائه بازخوردهای فوری دارند، اما فرایند تعلیم و تربیت صرفا به انتقال اطلاعات تقلیل پذیر نیست. آموزش انسانی مبتنی بر تعاملات عاطفی، شکل گیری هویت، پرورش تفکر انتقادی و تجربه زیسته معلم و دانش آموز است؛ عناصری که بازتولید کامل آن ها توسط سامانه های هوش مصنوعی با چالش های جدی فلسفی مواجه است. از منظر معرفت شناسی، پرسش هایی درباره ماهیت فهم، معنا و یادگیری عمیق در تعامل با ماشین مطرح می شود. از منظر انسان شناسی فلسفی، مسئله جایگاه عاملیت انسانی و نقش معلم به عنوان الگوی اخلاقی و فرهنگی برجسته می شود. همچنین از دیدگاه اخلاقی، موضوعاتی مانند مسئولیت پذیری، عدالت آموزشی، سوگیری الگوریتمی و حفظ کرامت انسانی در محیط های یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی اهمیت می یابد. بر این اساس، یافته های پژوهش نشان می دهد که آینده آموزش احتمالا نه در حذف معلم، بلکه در شکل گیری الگوی هم افزایی میان معلم انسانی و سامانه های هوش مصنوعی معنا پیدا می کند؛ الگویی که در آن فناوری به عنوان ابزار توانمندساز عمل کرده و نقش های انسانی معلم در هدایت تربیتی، پرورش ارزش ها و ایجاد ارتباط انسانی همچنان محوری باقی می ماند. در نتیجه، سیاست گذاری آموزشی و طراحی فناوری های یادگیری باید با توجه به ملاحظات فلسفی، اخلاقی و تربیتی انجام گیرد تا استفاده از هوش مصنوعی در آموزش در جهت تقویت کیفیت یادگیری و حفظ ابعاد انسانی تعلیم و تربیت هدایت شود.