فراتر از:H₂O بازاندیشی سواد آبی در پرتو چرخه های آبی اجتماعی، مسئله محوری، هویت و تعلق سرزمینی

زمینه و هدف: گسترش مفهوم سواد در دهه دوم قرن بیست و یکم، منجر به گنجاندن انواع مختلف آن مانند سواد محیط زیستی، سواد سیاسی، سواد رسانه ای و غیره شده است که نشان دهنده مهارت های مورد نیاز در جامعه معاصر است. سواد آبی به عنوان پارادایم جدیدی در حوزه سواد محیط زیستی، به طور خاص بر مسائل مربوط به آب تمرکز می کند. یونسکو در زمینه آموزش آب، برنامه ها و ابتکارات تحقیقاتی را راه اندازی کرده است. هدف این مقاله، تحلیل محتوای برنامه های آموزش سواد آبی است تا مشخص شود آیا این طرح ها، می توانند شهروندان را برای مواجهه با چالش های موقعیت مند مسائل آب دنیای امروز آماده سازند و مهارت هایشان را در زمینه تعامل با منابع آب ، تقویت کنند؟ روش پژوهش: از آنجا که این پژوهش باهدف تحلیل برنامه های سواد آبی در ایران و جهان شکل گرفته است، روش این پژوهش مرور سیستماتیک ادبیات سواد آب و نوع پژوهش به صورت مروری است. مرورهای سیستماتیک از متون موجود، به شناسایی و ارزیابی جامع تمام مطالعات مربوط به یک موضوع خاص اختصاص دارند. مرور ارائه شده در این مقاله، از دستورالعمل های روش شناختی ارائه شده برای مرورهای سیستماتیک پیروی می کند. در مرحله اولیه، این مطالعه از واژگان کلیدی «آموزش آب»، «آموزش حفاظت از آب»، «ادبیات آب» برای یافتن مطالعات پیشین استفاده کرد. محتوای سواد آبی در برنامه هایی نظیر طرح داناب جهت مشخص شدن شالوده محتوایی سواد آبی و رویکردهای آموزش آب در دنیا به صورت مروری بررسی گردید. لازم به ذکر است که داده و اطلاعات ورودی این مقاله از طریق خوانش محتوای برنامه های سواد آبی در دنیا، محتوای آموزشی موجود در شرکت مدیریت منابع آب و شرکت های آب منطقه ای به طور خاص در مورد طرح داناب تهیه شده است. یافته ها : درحالی که تلاش های یونسکو به طور قابل توجهی آموزش آب را پیشرفته کرده است، آنچه به عنوان خلاء بزرگی در مسائل آب و چالش های آبی در عصر حاضر دیده می شود، لزوم بازتعریف جدیدی از مفهوم سواد آب و مسئله چیستی و چرایی سواد آبی در پرداختن به آموزش در جامعه هدف است. در ادبیات نوین مربوط به سواد آبی، مصرف پایدار آب به عنوان یکی از شاخص های محوری سواد آبی مطرح است و بسیاری از پژوهش ها بر آن تاکید دارند. این رویکرد همسو با ششمین هدف از اهداف توسعه پایدار (SDGs) است که سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۵ تصویب کرده و بر «اطمینان از دسترسی و مدیریت پایدار آب و بهداشت برای همه» تمرکز دارد. اگرچه تلاش های مشترک میان موسسات آموزشی، برای آموزش موثر آب بسیار ارزشمند است، اما باید توجه داشت که در ادبیات نوین حوزه سواد آب، تمرکز به طور فزاینده ای به سمت مصرف پایدار آب سوق یافته است؛ به گونه ای که این مولفه را شاخصی کلیدی برای تضمین پایداری سیستم های اجتماعی دانسته و دانش و آموزش در این زمینه را امری حیاتی قلمداد می کنند. درواقع، محتوای برنامه های سواد آبی به شدت به چرخه هیدرولوژی آب، نحوه صرفه جویی در مصرف آب، معرفی منابع تامین آب و ارتقا آگاهی عمومی درباره آب، با توجه ناکافی به ابعاد گسترده تر اجتماعی-زمینه ای مسائل آب محدود شده است. نتایج : در بستر دیدگاه چرخه آب (H۲O) و آموزش موضوع محور، آنچه که آموزش دهنده از موضوعات آبی درک کرده است به صورت نتایج تحلیل های خود در قالب یک محتوای عام، به آموزش گیرنده منتقل می شود. درواقع بدون آنکه به آموزش گیرنده فرصت داده شود تا خود با استدلال و کنکاش به صورت بندی از مسائل آبی دست یابد، یک تبیین از پیش تعریف شده به او القا می شود. با بررسی برنامه های سواد آبی از طریق دیدگاه چرخه آبی-اجتماعی، می توان گفت آنچه در برنامه های آموزشی بین المللی و ملی نادیده گرفته شده است، چیستی و چرایی محتوای این طرح ها و فقر مسئله شناسی در حوزه آب بوده است. برنامه های سواد آبی مسئله آب را به صورت موضوع عام و جهان شمول در قالب چرخه هیدرولوژی تبیین کرده اند. در نتیجه به مسئله آب به صورت ماهیت های هیبریدی متنوع متناظر با سرزمین توجه نشده و نقش درهم تنیده و متقابل آب و جامعه در بازسازی و برساخت همدیگر نادیده گرفته شده است.

کلیدواژه ها:

آموزش آب ، چرخه هیدرولوژی ، رویکرد موضوع محوری ، طرح داناب ، سواد محیط زیستی