بازخوانی تاریخی-مفهومی هامارتیا در نسبت با استحقاق اخلاقی در فن شعر ارسطو

این پژوهش با هدف بازخوانی مفهوم هامارتیا در نسبت با استحقاق اخلاقی در اندیشه ارسطو انجام شده است. هامارتیا که در تحقق تراژدی ارسطویی نقشی اجتناب‎ناپذیر دارد، در گذر زمان از معنای اصیل خود فاصله گرفته و اغلب در قالب «لغزش اخلاقی» یا «گناه» تفسیر شده است. در پرتو روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از اسناد و منابع کتابخانه‎ای، بررسی تاریخی نشان داد که ریشه این انحراف به فلسفه اسلامی و به‎ویژه ابن‎سینا بازمی‎گردد که با به‎کارگیری مفهوم «زلل» به‎جای هامارتیا، زمینه خوانش اخلاقی-قضایی از خطای تراژیک را پدید آورد. این رویکرد در قرون وسطی تثبیت شد و در دوره رنسانس با مفسرانی چون کاستلوترو ادامه یافت. در مقابل، شارحانی مانند روبرتلو، اسپرونی و مینتورنو کوشیدند تا وجه شناختی و انسانی هامارتیا را احیا کنند؛ تلاشی که در قرن اخیر در آثار استینتن، گولدن، کیم، وینیه و ساکی ادامه یافته و سبب غلبه دوباره تفسیر شناختی بر تفسیر اخلاقی شده است. بااین‎حال، بیشتر این پژوهش‎ها از پیوند هامارتیا با مسئله استحقاق غفلت کرده‎اند. برای ارائه تفسیری همچون شارحان پیشین که سعی در بازتولید دقیق و قطعی اندیشه اندیشمند دارند، باید مجموعه‎ای از پیش‎فرض‎های بنیادین را پذیرفت. ازجمله انسجام درونی متون، ثبات فکری اندیشمند، ثبات فکری مفسر، عدم تحریف و پراکنش معنا. با مفروض دانستن پیش‎فرض‎های مذکور، تحلیل ارتباط مفهومی بوطیقا و اخلاق نیکوماخوس نشان می‎دهد که خطای تراژیک نزد ارسطو، ناشی از ناآگاهی نسبت به جزئیات عمل است؛ خطایی که تنها در صورتی غیراختیاری محسوب می‎شود که با پشیمانی پسینی همراه باشد. از همین رو، احساس شفقت مخاطب در مواجهه با قهرمان تراژیک و درنهایت کاتارسیس که غایت سیستم تراژدی ارسطویی است، در این حالت اتفاق می‎افتد. چنین خوانشی، ضمن وفاداری به روح اندیشه ارسطو، می‎کوشد پیوند میان تراژدی، اختیار و مسئولیت اخلاقی را در افق تازه‎ای بازنمایی کند.در مقابل، شارحانی مانند روبرتلو، اسپرونی و مینتورنو کوشیدند تا وجه شناختی و انسانی هامارتیا را احیا کنند؛ تلاشی که در قرن اخیر در آثار استینتن، گولدن، کیم، وینیه و ساکی ادامه یافته و سبب غلبه ی دوباره ی تفسیر شناختی بر تفسیر اخلاقی شده است. با این حال، بیشتر این پژوهش ها از پیوند هامارتیا با مسئله ی استحقاق غفلت کرده اند.برای ارائه تفسیری همچون شارحان پیشین که سعی در بازتولید دقیق و قطعی اندیشه اندیشمند دارند، باید مجموعه ای از پیش فرض های بنیادین را پذیرفت. از جمله انسجام درونی متون، ثبات فکری اندیشمند، ثبات فکری مفسر، عدم تحریف و پراکنش معنا.با مفروض دانستن پیش فرض های مذکور، تحلیل ارتباط مفهومی بوطیقا و اخلاق نیکوماخوس نشان می دهد که خطای تراژیک نزد ارسطو، ناشی از ناآگاهی نسبت به جزئیات عمل است؛ خطایی که تنها در صورتی غیراختیاری محسوب می شود که با پشیمانی پسینی همراه باشد. از همین رو، احساس شفقت مخاطب در مواجهه با قهرمان تراژیک و در نهایت کاتارسیس که غایت سیستم تراژدی ارسطویی است، در این حالت اتفاق می افتد.چنین خوانشی، ضمن وفاداری به روح اندیشه ی ارسطو، می کوشد پیوند میان تراژدی، اختیار و مسئولیت اخلاقی را در افق تازه ای بازنمایی کند.

کلیدواژه ها:

هامارتیا ، ارسطو ، بوطیقا ، استحقاق ، اخلاق نیکوماخوس