برخورد تمدنی با سنت و مدرنیته در جهان عرب قرن بیستم؛ بررسی تطبیقی اندیشه سلامه موسی و طه حسین

مسئله اساسی این پژوهش چگونگی مواجهه اندیشمندان عرب با مدرنیته به عنوان پدیده ای تمدنی و فکری در قرن بیستم است؛ پدیده ای که ورود آن به جهان عرب نه صرفا انتقال فناوری و ابزار بلکه ورود منظومه ای نو از عقلانیت، آزادی و علم بود و پرسش های عمیقی درباره نسبت سنت و نوگرایی برانگیخت. در این میان دو اندیشمند مصری سلامه موسی و طه حسین با رویکردهایی متفاوت به این پرسش پاسخ دادند و هر یک الگویی خاص برای سازگاری یا گسست از سنت ارائه کردند. هدف تحقیق حاضر بررسی و تحلیل تطبیقی اندیشه های این دو متفکر در باب مبانی تمدنی مدرنیته است تا نشان دهد چگونه تفاوت در مبانی معرفتی و نگرش به سنت و هویت فرهنگی به دو الگوی متمایز در مواجهه با مدرنیته انجامیده است. این پژوهش در پی پاسخ به این سوال است که سلامه موسی و طه حسین چگونه مدرنیته را تفسیر کرده اند و چه تفاوت هایی در نگرش آنان به سنت، دین و هویت فرهنگی وجود دارد؟ یافته ها نشان می دهد که سلامه موسی بر سکولاریسم رادیکال، علم گرایی و گسست کامل از سنت تاکید داشت و راه نجات جوامع عربی را در تقلید مستقیم از تمدن غربی می دید؛ در مقابل، طه حسین ضمن پذیرش عقلانیت مدرن و نقد علمی سنت بر بازخوانی و پالایش میراث فرهنگی و زبانی تاکید می کرد و مدرنیته را در پیوند با هویت بومی امکان پذیر می دانست. پژوهش در پایان به این نتیجه می رسد که اختلاف دیدگاه این دو اندیشمند بازتاب دهنده دو مسیر اصلی در گفتمان مدرنیته عربی است؛ مسیر گسست کامل از گذشته و مسیر بازسازی نقادانه سنت در پرتو مدرنیته.

کلیدواژه ها:

مدرنیته ، تمدن ، جهان عرب ، سلامه موسی ، طه حسین ، مطالعه تطبیقی