خوانش نوتاریخ گرایانه نمایشنامه ندبه اثر بهرام بیضایی

نمایشنامه ی ندبه اثر بهرام بیضایی یکی از برجسته ترین نمونه های درام تاریخی و آیینی در تئاتر معاصر ایران است؛ اثری که با بهره گیری خلاقانه از مولفه های تعزیه، اسطوره و روایت، زنانه تاریخ را از زاویه دید فرودستان و حاشیه نشینان بازخوانی می کند. بیضایی در ندبه نه تنها به بازآفرینی وقایع تاریخی می پردازد بلکه از خلال بازسازی آیین ها و زبان نمایشی، کهن، به کاوش در سازوکار قدرت و شیوه های بازنمایی آن در حافظه ی جمعی ایرانیان دست می زند. این پژوهش با تکیه بر رویکرد نوتاریخ گرایی و در پرتو اندیشه های استیون گرینبلت، میشل فوکو و لویی آلتوسر می کوشد تا رابطه ی میان تاریخ، قدرت و درام را در ندبه بررسی کند. از منظر این رویکرد متن ادبی نه بازتابی منفعل از تاریخ بلکه کنشی فرهنگی و گفتمانی است که خود در تولید و بازتعریف معناهای تاریخی مشارکت دارد بدینسان ندبه را می توان تلاشی برای برهم زدن روایت رسمی تاریخ دانست؛ تلاشی که از طریق احضار آیین های کهن و به کارگیری زبان نمادین و چندلایه ی تئاتر، تاریخ را از انحصار گفتمان قدرت بیرون می کشد و به آن بعدی فرهنگی انتقادی و چندصدایی می بخشد. بیضایی در این اثر با محوریت بخشیدن به صدای زنان و بازآفرینی نقش آنان در آیین ها و اسطوره ها نه تنها تاریخ را از منظر دیگری بازنویسی می کند بلکه ساختار مردسالار روایت تاریخی را نیز به چالش می کشد. از این رهگذر، ندبه به متنی تبدیل می شود که در آن تاریخ، نمایش و آیین در هم می تنند تا حقیقتی دیگرگون از گذشته و اکنون را آشکار سازند.

کلیدواژه ها:

نوتاریخ گرایی ، بهرام بیضایی ، ندبه ، تاریخ نگاری ، آیین ، قدرت