تبیین نقش فشار اقتصادی و آنومی روانشناختی در توجیه اخلاقی جرائم اقتصادی خرد با در نظر گرفتن نقش تعدیل گر جهت گیری زمانی و عدالت رویه ای در شهر شیراز

هدف اصلی این پژوهش تبیین عمیق سازوکارهای روانشناختی و اجتماعی است که به توجیه اخلاقی جرائم اقتصادی خرد (مانند کم فروشی، گران فروشی و تقلب جزئی) در میان اصناف شهر شیراز منجر می شود. این مطالعه با بهره گیری از طرح تحقیق آمیخته تبیینی متوالی (Explanatory Sequential Design)، به نقش فشار اقتصادی ادراک شده و آنومی روانشناختی به عنوان پیش بین های اصلی و جهت گیری زمانی آینده نگر و عدالت رویه ای ادراک شده به عنوان متغیرهای تعدیل گر پرداخته است. در فاز اول (کمی)، داده ها از طریق پرسشنامه استاندارد از نمونه ای متشکل از ۳۹۰ نفر از اعضای اصناف مختلف شهر شیراز که با روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای انتخاب شده بودند گردآوری شد. تحلیل داده ها با استفاده از همبستگی پیرسون و رگرسیون سلسله مراتبی تعدیلی نشان داد که فشار اقتصادی ادراک شده (B=۰.۴۵, p<۰.۰۰۱) و آنومی روانشناختی (B=۰.۳۸, p<۰.۰۰۱) به طور مثبت و معناداری توجیه اخلاقی جرائم اقتصادی خرد را پیش بینی می کند. همچنین نتایج حاکی از آن بود که جهت گیری زمانی آینده نگر (B=-۰.۱۵, p<۰.۰۱) و عدالت رویه ای ادراک شده (B=-۰.۱۹, p<۰.۰۱) هر دو به طور معناداری اثر مثبت فشار اقتصادی بر توجیه اخلاقی را تضعیف می کند. در فاز دوم (کیفی) برای تبیین و تعمیق نتایج، با ۱۸ نفر از شرکت کنندگان فاز اول که بر اساس نمراتشان به صورت هدفمند انتخاب شده بودند مصاحبه های عمیق نیمه ساختاریافته انجام شد. تحلیل تماتیک داده های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی منجر شد: (۱) منطق بقا در برابر اصول اخلاقی، (۲) گسست هنجاری و بی اعتمادی سیستمی، (۳) آینده نگری به مثابه سپر اعتبار، (۴) ادراک انصاف به عنوان لنگرگاه تعهد و (۵) هنجارهای خاکستری بازار. یافته های تلفیقی نشان داد که فشار اقتصادی افراد را به سمت یک محاسبه «اخلاق موقعیتی» سوق می دهد اما این فرآیند توسط عوامل محافظتی مانند تمرکز بر اعتبار بلندمدت (آینده نگری) و باور به منصفانه بودن رویه های نظارتی عدالت رویه ای تعدیل می شود. این پژوهش یک مدل تبیینی یکپارچه ارائه می دهد که می تواند مبنای سیاست گذاری های اقتصادی و نظارتی مبتنی بر رویکردهای روانشناختی و جامعه شناختی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

جرائم اقتصادی خرد ، فشار اقتصادی ادراک شده ، آنومی روانشناختی ، جهت گیری زمانی آینده نگر ، عدالت رویه ای