تحلیل تطبیقی با مفهوم اختیار در الهیات اسلامی

در دهه های اخیر، پیشرفت فناوری های هوش مصنوعی موجب تحول در جایگاه ماشین از «ابزار محاسباتی» به «سامانه تصمیم ساز» شده است. سامانه های مبتنی بر یادگیری ماشین و شبکه های عصبی عمیق قادرند در حوزه هایی چون پزشکی، حقوق و مدیریت اجتماعی تصمیم هایی اتخاذ کنند که آثار اخلاقی مستقیم بر زندگی انسان ها دارند (Russell & Norvig, Artificial Intelligence: A Modern Approach, ۴th ed., ۲۰۲۱, p. ۱–۵ این تحول، مسئله هوش مصنوعی را از قلمرو مهندسی صرف خارج ساخته و آن را به یکی از مباحث اصلی در فلسفه ذهن و فلسفه اخلاق تبدیل کرده است.در فلسفه معاصر ذهن، برخی نظریه های کارکردگرایانه، ذهن و آگاهی را در قالب کارکردهای محاسباتی تحلیل می کنند و از این رهگذر، امکان انتساب نوعی فاعلیت به سامانه های هوشمند را مطرح می سازند (Putnam, Mind, Language and Reality, Vol. ۲, ۱۹۷۵, p. ۴۲۹ در مقابل، منتقدانی چون جان سرل با طرح استدلال «اتاق چینی» بر این باورند که پردازش نمادین هرگز مستلزم فهم واقعی یا آگاهی درونی نیست (Searle, Minds, Brains and Science, ۱۹۸۴, p. ۲۸–۴۱از منظر فلسفه اخلاق نیز، مسئله اصلی آن است که آیا تحقق رفتارهای ظاهرا اخلاقی برای انتساب «فاعلیت اخلاقی» کفایت می کند، یا آنکه فاعلیت اخلاقی مستلزم شرایطی همچون قصد، آگاهی و مسئولیت است (Frankena, Ethics, ۲nd ed., ۱۹۷۳, p. ۶۲ این پرسش هنگامی پیچیده تر می شود که آن را در چارچوب الهیات اسلامی بررسی کنیم؛ زیرا در سنت کلامی اسلامی، فاعلیت اخلاقی به نحو وثیقی با مفهوم اختیار، علم و اراده مرتبط دانسته شده است (علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۹۰؛ نیز: خواجه نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد، ص ۳۳۱، شرح علامه حلی.در الهیات امامیه، اختیار نه صرف توان انتخاب، بلکه نحوه ای از صدور فعل از نفس عالم و مرید تلقی می شود (ملاصدرا، الاسفار الاربعه، ج ۶، ص ۳۳۹ بنابراین، اگر فاعلیت اخلاقی متوقف بر اختیار به این معنا باشد، باید بررسی کرد که آیا سامانه های هوش مصنوعی واجد چنین نحوه ای از صدور فعل هستند یا خیر.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، فاعلیت اخلاقی ، اختیار ، الهیات اسلامی ، فلسفه اخلاق فناوری