واکاوی چالش های اخلاقی و حقوقی جرم شناسی پیش بینی محور در عدالت کیفری

گسترش الگوهای جرم شناسی پیشبینانه و ورود منطق داده محور به فرآیندهای عدالت کیفری یکی از مهم ترین عرصه های تعارض میان فناوری و بنیان های کلاسیک مسئولیت کیفری را پدید آورده است. در حقوق کیفری ایران مسئولیت و مداخله کیفری بر پایه رفتار مجرمانه، محقق، عنصر روانی و ادله قانونی استوار شده و در همین چارچوب اصل ۳۷ قانون اساسی، مواد ۲، ۱۲۲، ۱۴۳، ۱۴۴، ۱۴۵، ۱۴۶، ۱۶۰ تا ۱۶۸ و ۲۱۱ قانون مجازات اسلامی و نیز مواد ۳، ۴، ۷ و ۱۲ قانون آیین دادرسی کیفری ساختار هنجاری روشنی برای احراز جرم، تضمین حق دفاع و تحدید مداخله کیفری ترسیم کرده اند. هدف این پژوهش واکاوی چالش های اخلاقی و حقوقی جرم شناسی پیش بینانه در نسبت با اصول بنیادین عدالت کیفری ایران و تحلیل میزان سازگاری یا تعارض آن با نظام تقصیر محور و ادله محور موجود است. روش پژوهش کتابخانه ای و مروری - تحلیلی است و با اتکا به منابع دکترینال و تحلیل مستقیم قوانین از جمله اصول ۲۲ و ۲۵ قانون اساسی و مواد ۱ و ۵ قانون جرایم رایانه ای به بررسی ابعاد مختلف مسئله پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که مدل های پیش بینانه با اتکا به طبقه بندی آماری، ارزیابی ریسک و پردازش انبوه داده ها در سه سطح با نظام کیفری ایران تعارض دارند، نخست در سطح مبانی مسئولیت کیفری، زیرا به جای رفتار محقق بر خطر انتسابی تکیه می کنند؛ دوم در سطح ادله و دادرسی، زیرا با حصری بودن ادله و معیار «علم قاضی» در ماده ۲۱۱ قانون مجازات اسلامی سازگار نیستند؛ و سوم در سطح حقوق و آزادی های فردی زیرا حریم خصوصی و اصل برائت را در معرض فرسایش قرار می دهند. نتیجه آن که جرم شناسی پیش بینانه در وضع تقنینی موجود با انسجام درونی عدالت کیفری ایران همخوانی ندارد.

کلیدواژه ها:

اثبات ، کیفری ، اصل برائت ، جرم شناسی پیش بینانه ، مسئولیت کیفری