مدل مفهومی گفتمان آلودگی هوا در حمل ونقل شهری ایران با رویکرد پسا فوکویی لاکلا و موفه

آلودگی هوای شهری در ایران از مهم ترین بحران های زیست محیطی و سلامت عمومی به شمار می آید. با وجود حجم بالای پژوهش های فنی درباره منابع آلاینده و راهکارهای کنترلی، ابعاد گفتمانی و نهادی این بحران و نقش آن ها در تداوم ناکامی سیاست ها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله با اتخاذ رویکردی مفهومی–نظری و با بهره گیری از تحلیل گفتمان سیاستی با الهام از سنت فوکویی و رویکرد پسا فوکویی لاکلا و موفه، یک مدل مفهومی سه لایه برای فهم پایداری بحران آلودگی هوا در شهرهای ایران ارائه می کند که به صورت استعاره «کوه یخ» صورت بندی شده است. در این مدل، مشکلات فنی آلودگی هوا، مانند منابع انتشار، ذرات معلق و شاخص های کیفیت هوا، به عنوان سطح مرئی و قابل مشاهده مسئله در نظر گرفته می شوند؛ سطحی که بیشترین توجه سیاست گذاری و مداخلات اجرایی را به خود اختصاص داده است. در مقابل، بخش بزرگ تر و اثرگذارتر مسئله در لایه های زیرین و کمتر مرئی قرار دارد. مدل پیشنهادی این لایه ها را در سه سطح متمایز اما به هم پیوسته صورت بندی می کند: سطح فنی (پدیدارهای قابل اندازه گیری)، سطح حکمرانی و منافع (ساختار تصمیم گیری، قفل شدگی نهادی و اقتصاد سیاسی حمل ونقل)، و سطح گفتمانی (صورت بندی های مسلط معنا و افق سیاست گذاری) است. تحلیل مفهومی نشان می دهد که در سیاست گذاری شهری ایران، یک گفتمان تکنوکراتیک–اضطراری سلامت محور بر میدان رسمی غلبه یافته است؛ گفتمانی که آلودگی هوا را به مثابه ریسک سلامت قابل سنجش و قابل مدیریت تعریف می کند و پاسخ سیاستی را عمدتا به اقدامات اداری، کوتاه مدت و واکنشی برای کاهش مواجهه جمعیت محدود می سازد. این صورت بندی، در تعامل با الگوی توسعه خودرومحور، منافع تثبیت شده و ضعف حکمرانی یکپارچه، به بازتولید سیاست های ناپایدار و چرخه های تکرارشونده مدیریت بحران منجر می شود. مقاله استدلال می کند که بدون مداخله در لایه های عمیق تر کوه یخ، یعنی سطوح نهادی و گفتمانی، و بدون بازسازی گفتمان مسلط بر پایه «حق به هوای پاک»، «سلامت شهری» و «حمل ونقل انسان محور»، دستیابی به کاهش پایدار آلودگی هوا امکان پذیر نخواهد بود.

کلیدواژه ها:

آلودگی هوا ، گفتمان ، فوکو ، لاکلا و موفه