سیاست دینی شاهان قاجار:میان دینداری فردی و بهره برداری سیاسی از مذهب

بررسی اعتقادات مذهبی شاهان قاجار، یکی از مهم ترین راه های شناخت نسبت میان دین و قدرت در تاریخ ایران دوره قاجار است. شاهان این سلسله، با وجود تفاوت های فردی در میزان پایبندی دینی، به مذهب تشیع به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای مشروعیت بخشی به سلطنت خود می نگریستند. این پژوهش با رویکرد توصیفی تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای، به مطالعه جایگاه باورهای دینی شاهان قاجار و چگونگی بازتاب آن در مناسبات آنان با علما و نهاد روحانیت می پردازد. یافته ها نشان می دهد آقامحمدخان قاجار از آغاز حکومت خود کوشید با معرفی خویش به عنوان حامی مذهب و وارث سنت سیاسی صفویان، پیوندی میان سلطنت و دین برقرار سازد. در دوره فتحعلی شاه، این روند با جلب حمایت گسترده علما، اعطای امتیازات، تکریم مجتهدان و بهره گیری از ظرفیت فقهی و اجتماعی روحانیت، شکل منسجم تری یافت. در مجموع، اگرچه در برخی موارد میان اعتقادات شخصی شاهان و رفتار سیاسی آنان فاصله وجود داشت، اما مذهب همواره یکی از ارکان اصلی در تثبیت قدرت و سامان دهی روابط دولت و جامعه به شمار می رفت. از این رو، می توان گفت که اعتقادات مذهبی شاهان قاجار، افزون بر بعد فردی، کارکردی سیاسی و اجتماعی داشته و در تحولات ساختار سلطنت قاجار نقشی تعیین کننده ایفا کرده است.

کلیدواژه ها:

قاجار ، مذهب ، آقامحمدخان قاجار ، فتحعلی شاه قاجار ، محمدشاه ، ناصرالدین شاه.