خوانش تطبیقی خانه های دوره قاجار و پهلوی اول در همدان: گذار از «معنویت مکان» به «کارکردگرایی»

پژوهش حاضر با هدف تبیین گذار پارادایمی از معماری سنتی مبتنی بر معنویت مکان به سمت الگوهای مدرن مبتنی بر کارکردگرایی، به خوانش تطبیقی سازمان فضایی خانه های مسکونی دوره های قاجار و پهلوی اول در شهر همدان می پردازد. هدف نهایی، شناسایی دلالت های معنایی و کارکردی نهفته در این تحول کالبدی است. این تحقیق از نظر ماهیت، کیفی و از نظر هدف، کاربردی- توسعه ای است. روش گردآوری داده ها شامل مطالعات اسنادی، کتابخانه ای و برداشت میدانی از نمونه های منتخب می باشد. جامعه آماری پژوهش، خانه های تاریخی شاخص در همدان است و نمونه های موردی به صورت هدفمند (حداقل سه خانه از هر دوره با توجه به اصالت و حفظ شدن ساختار) انتخاب شده اند. برای تحلیل، از روش تحلیل محتوای کیفی پلان ها به منظور استخراج شاخص های معنایی و کارکردی، و تحلیل ریخت شناسی فضایی برای مقایسه الگوهای درون گرایی و سلسله مراتب دسترسی استفاده شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که در گذار از قاجار به پهلوی اول، ساختار تک هسته ای و درون گرای خانه های سنتی (مبتنی بر حیاط و دلالت های معنوی مکان) به سمت یک ساختار فضایی چند هسته ای و برون گرا (با تاکید بر تنوع فضایی، نورگیری از معبر و تفکیک صریح کاربری ها) تغییر یافته است. این تغییرات موید کاهش وزن هسته مرکزی (حیاط) و تاکید غالب بر کارایی، عملکرد و آسایش مادی به جای معنویت و سلسله مراتب اجتماعی/ آیینی سنتی است. این پژوهش با ارائه ی یک چهارچوب تطبیقی مشخص، گذار معماری مسکونی همدان را به عنوان مصداقی عینی از تحول فرهنگی- اجتماعی در دوران مدرن سازی ایران تبیین می کند. نوآوری اصلی تحقیق در مقایسه مستقیم دلالت های معنایی سازمان فضایی در دو دوره و اثبات تاثیر مستقیم تغییر مبانی فکری بر کاهش کیفیت های معنوی مکان در معماری مسکونی شهر همدان است.

کلیدواژه ها:

معنویت مکان ، کارکردگرایی ، سازمان فضایی ، معماری قاجار ، معماری پهلوی اول ، همدان