نقش سواد رسانه ای انتقادی در کاهش باور پذیری اخبار جعلی: مطالعه موردی کاربران شبکه اجتماعیx(توییتر سابق ایران)

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش سواد رسانه ای انتقادی در کاهش باورپذیری اخبار جعلی در میان کاربران شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) در ایران انجام شده است. سواد رسانه ای انتقادی به عنوان توانایی تحلیل، ارزیابی و نقد پیام های رسانه ای با در نظر گرفتن ساختارهای قدرت، ایدئولوژی های پنهان و اهداف تولیدکنندگان محتوا، مفهومی فراتر از سواد رسانه ای سنتی است و انتظار می رود که بتواند سپری دفاعی در برابر اخبار جعلی و اطلاعات گمراه کننده در فضای این شبکه اجتماعی ایجاد کند. این پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی بوده و جامعه آماری آن را کلیه کاربران فعال شبکه اجتماعی ایکس در ایران تشکیل می دهند که از میان آن ها، تعداد ۳۸۴ نفر به روش نمونه گیری در دسترس و از طریق فراخوان آنلاین انتخاب شدند. ابزارهای گردآوری داده ها شامل پرسشنامه محقق ساخته سواد رسانه ای انتقادی (برگرفته از الگوی الیزابت تامن و مبتنی بر پنج مولفه آگاهی از مالکیت رسانه ها، تحلیل بازنمایی های رسانه ای، شناخت ایدئولوژی های پنهان، توانایی رمزگشایی انتقادی و مهارت تولید محتوای جایگزین) و پرسشنامه محقق ساخته باورپذیری اخبار جعلی (مبتنی بر سه مولفه پذیرش هیجانی، بازنشر بدون تامل و اجتناب از راستی آزمایی) بود. روایی پرسشنامه ها با استفاده از روایی محتوایی و تایید متخصصان و پایایی آن ها با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ (به ترتیب ۸۸/۰ و ۸۴/۰) تایید گردید. تحلیل داده ها با استفاده از آزمون های همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه در نرم افزار اس پی اس اس نسخه ۲۶ صورت پذیرفت. یافته های پژوهش نشان داد که بین سواد رسانه ای انتقادی و باورپذیری اخبار جعلی رابطه منفی و معناداری وجود دارد و مولفه های «توانایی رمزگشایی انتقادی» و «شناخت ایدئولوژی های پنهان» قوی ترین پیش بینی کننده های کاهش باورپذیری اخبار جعلی هستند. این نتایج بر ضرورت تقویت سواد رسانه ای انتقادی در برنامه های آموزشی و سیاست گذاری های رسانه ای به منظور افزایش تاب آوری کاربران در برابر اخبار جعلی در شبکه های اجتماعی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای انتقادی ، باورپذیری اخبار جعلی ، شبکه اجتماعی ایکس ، کاربران ایرانی ، رمزگشایی انتقادی.