نقش میانجی فرسودگی دیجیتال در رابطه بین استفاده از شبکه های اجتماعی و سلامت روان

زمینه و هدف: شبکه های اجتماعی به بخش جدایی ناپذیر زندگی روزمره تبدیل شده اند، اما شواهد فزاینده نشان می دهد که استفاده از آنها با پیامدهای منفی برای سلامت روان همراه است. با این حال، مکانیسم دقیق این رابطه همچنان نیازمند واکاوی است. پژوهش حاضر با هدف مرور نظام مند پژوهش های انجام شده در مورد نقش میانجی گری «فرسودگی دیجیتال» در رابطه بین استفاده از شبکه های اجتماعی و مولفه های سلامت روان (اضطراب، افسردگی و بهزیستی روان شناختی) انجام شده و ضمن ارائه یک مدل مفهومی، نقش تعدیل گر «سواد رسانه ای» را نیز بررسی می کند.روش کار: این مطالعه یک مرور نظام مند بر اساس بیانیه ی PRISMA است. جستجو در پایگاه های داده ی معتبر Scopus، PubMed، ScienceDirect، Springer، SID، Magiran، Noormags، Civilica و Google Scholar با استفاده از کلیدواژه های ترکیبی شامل "Social Media Fatigue"، "Digital Burnout"، "Mental Health"، "Anxiety"، "Mediation" و معادل های فارسی آنها در بازه ی زمانی ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۵ انجام شد. از میان ۴۲۸ مقاله ی اولیه، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج و ارزیابی کیفیت با چک لیست CASP، تعداد ۴۰ مقاله برای تحلیل نهایی انتخاب شدند.یافته ها: یافته ها در قالب ۴ مضمون اصلی دسته بندی شدند: (۱) مسیر اضافه بار اطلاعاتی و خستگی شناختی، (۲) مسیر اضافه بار اجتماعی و ترس از دست دادن (FoMO)، (۳) مسیر خستگی عاطفی و استفاده مسئله آمیز، و (۴) پیامدهای رفتاری (کناره گیری و بی خوابی). در تمام این مسیرها، فرسودگی دیجیتال به عنوان یک میانجی گر قوی و معنادار عمل می کند. همچنین نتایج نشان داد که سواد رسانه ای، خودکنترلی و ذهن آگاهی می توانند شدت این رابطه را کاهش دهند. پژوهش های داخلی نیز نشان داده اند که استفاده از شبکه های اجتماعی در ایران با پیامدهایی نظیر تغییرات هویت دیجیتال، اضطراب سلامت، کاهش سلامت روان و چالش های مرتبط با سواد دیجیتال همراه است که فرسودگی دیجیتال نقش مهمی در این فرایند ایفا می کند.نتیجه گیری: فرسودگی دیجیتال پل ارتباطی میان استفاده ی افراطی از شبکه های اجتماعی و آسیب های روانی است. پیشنهاد می شود مداخلات ارتقای سلامت روان در ایران با محوریت «سم زدایی دیجیتال» و «افزایش سواد رسانه ای» طراحی شوند.

کلیدواژه ها:

فرسودگی دیجیتال ، شبکه های اجتماعی ، سلامت روان ، مرور نظام مند ، مدل مفهومی ، سواد رسانه ای ، ایران