رویکردی فضیلت نگر به فرایند اجتهاد

این پژوهش به بررسی اجتهاد به مثابه یک فضیلت عقلانی می پردازد. اجتهاد که از ارکان اساسی فقه اسلامی و استنباط احکام شرعی است، نه تنها به عنوان یک فرایند استدلالی، بلکه به عنوان یک ملکه نفسانی و فضیلت عقلانی مورد تحلیل قرار می گیرد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به تبیین مبانی فلسفی اجتهاد و رابطه آن با دیگر فضایل عقلانی و اخلاقی چون حسن تعقل، سرعت فهم، صفای ذهن و ...، نیز حکمت عملی به مثابه اعتدال اخلاقی می پردازد. در این مقاله ابتدا به تعریف و جایگاه اجتهاد در فقه امامیه پرداخته شده است. سپس با بهره گیری از چارچوبی فضیلت محور، اجتهاد به مثابه فضیلت عقلانی بررسی شده و نقش حکمت عملی در این فرایند تبیین می شود. همچنین تاثیر حالات غیرشناختی و ویژگی های اخلاقی بر استنباط احکام شرعی و نحوه اعتماد شناختی به دیگری (تقلید معرفتی) تحلیل شده است. این پژوهش با تاکید بر مفهوم عدالت به عنوان حکمت عملی و شرط اجتهاد، تلاش دارد تا از استحسان مبتنی بر حالات غیرشناختی فاصله بگیرد و بر عقلانیت شیعی تمرکز کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که اجتهاد فراتر از یک ابزار استنباط احکام، یک فضیلت عقلانی است که با تعادل میان عقل، تجربه و نصوص دینی شکل می گیرد. مجتهد با بهره گیری از فضایل در قلمرو فکر همچون دقت، تعقل و ویژگی های اخلاقی، می تواند احکام شرعی را متناسب با شرایط زمان و مکان استخراج کند. این رویکرد به پویایی فقه اسلامی و انطباق آن با تحولات اجتماعی و فرهنگی کمک شایانی می نماید.

کلیدواژه ها:

اجتهاد ، فضیلت عقلانی ، فضیلت محوری ، حکمت عملی ، عدالت