بهینه سازی زمان کاشت و تراکم بوته برای حداکثرسازی محتوای ایندیگوکارمین و بهبود صفات فتوسنتزی گیاه دارویی-صنعتی نیل (Indigofera tinctoria L.) تحت شرایط اقلیمی خوزستان

گیاه نیل (Indigofera tinctoria L.) یکی از مهم ترین گیاهان دارویی-صنعتی است که به دلیل داشتن رنگدانه ایندیگو کارمین و ترکیبات فنولی ارزشمند، کاربردهای متعددی در صنایع داروسازی و رنگرزی دارد. این گیاه به عنوان یک منبع طبیعی رنگزا، علاوه بر ارزش اقتصادی بالا، از تحمل نسبی به تنش های محیطی مانند خشکی و گرما برخوردار است. این پژوهش با هدف بررسی اثر زمان کاشت و تراکم بوته بر صفات فتوسنتزی و محتوای ایندیگو کارمین گیاه نیل در هنرستان کشاورزی شهید باهنر شوشتر در قالب طرح کرت های یک بار خردشده بر پایه بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار و در دو سال زراعی (۱۴۰۱–۱۴۰۲) اجرا گردید. تیمارها در سال اول شامل شش تاریخ کاشت (۹ و ۲۹ اردیبهشت، ۱۸ خرداد، ۷ و ۲۷ تیر، ۱۶ مرداد) و چهار تراکم بوته (۳۰، ۴۰، ۵۰ و ۶۰ بوته در متر مربع) بودند که در سال دوم، دو تاریخ کاشت (۲۷ تیر و ۱۶ مرداد) حذف و تنها چهار تاریخ کاشت (۹ و ۲۹ اردیبهشت، ۱۸ خرداد و ۷ تیر) در کنار چهار سطح تراکم مورد آزمایش قرار گرفتند. تجزیه واریانس داده ها نشان داد که تاریخ کاشت، تراکم بوته و اثر متقابل آن ها بر تمامی صفات کیفی در سطح ۱٪ معنی دار بودند. نتایج مقایسه میانگین ها نشان داد که کاشت در اوایل فصل بهار (۹ اردیبهشت) بیشترین مقادیر را برای کلروفیل a، کلروفیل b و کلروفیل­کل (۸۲/۱ ،۷۳/۰ و ۵۵/۲ میلی­گرم برگرم) و محتوای ایندیگو کارمین (۹۱/۵ گرم بر مترمربع) فراهم کرد. در مقابل، تاخیر در کاشت، به ویژه در ماه های گرم سال، باعث کاهش معنی دار تمامی صفات کیفی شد. همچنین، تراکم ۴۰ بوته در متر مربع به عنوان بهینه ترین سطح تعیین شد که در آن بالاترین مقادیر شاخص های فتوسنتزی و محتوای ایندیگو کارمین مشاهده شد. همبستگی مثبت و معنی دار بین کلروفیل ها و محتوای ایندیگو کارمین نشان داد که فعالیت فتوسنتزی و تولید متابولیت های ثانویه در این گیاه به طور مستقیم مرتبط هستند. در مجموع، کاشت زود هنگام در اردیبهشت و استفاده از تراکم ۴۰ بوته در متر مربع به عنوان بهترین تیمار در جهت دستیابی به حداکثر کیفیت و مقدار ایندیگو کارمین پیشنهاد می شود .

کلیدواژه ها:

رنگ های طبیعی ، عملیات زراعی ، محتوای کلروفیل ، متابولیت های ثانویه و مدیریت کشاورزی