مفهوم شک در فان کنت فی شک مما انزلنا (یونس/ ۹۴): تعامل اقتضائات بشری پیامبر(ص) با عصمت

آیه ۹۴ سوره یونس (فان کنت فی شک مما انزلنا الیک...) از آیات چالش برانگیز قرآن کریم است که مخاطب را به رفع تردید از محتوای وحی از طریق پرسش از اهل کتاب فرامی خواند: در آغاز آیه از پیامبر(ص) خواسته می شود چنان چه نسبت به آن چه بر او وحی شده است شک و تردیدی دارد با مراجعه به اهل کتاب تردیدش را بزداید. در فقره پایانی آیه نیز با عبارت «فلا تکونن من الممترین» با تاکید بیش تر از وی خواسته می شود که هرگونه شک و تردیدی را از خود دور کند. پرسش اصلی مطالعه حاضر آن است که آیا این خطاب متوجه شخص پیامبر(ص) است و اگر چنین است، چه گونه با اصل عصمت انبیاء به ویژه برپایه مبانی کلام شیعی سازگار می افتد. نگارندگان با مبنا قراردادن مفروضات الهیات اسلامی و نگاه خاص به عصمت پیامبر(ص)، این مسئله را به عنوان یک چالش تفسیری اصیل پی گرفته اند. ضرورت پژوهش‘ در تداوم ابهامات تاریخی در تفسیر آیه و کثرت آراء مفسران درباره آن ریشه دارد. هدف تحقیق‘ بازخوانی انتقادی اقوال تفسیری و ارائه تفسیری راجح است که هم سو با ظاهر آیه، دیگر آیات قرآن و شان نبوی باشد. فرضیه مطالعه آن است که خطاب آیه مستقیما متوجه پیامبر(ص) است؛ اما نه برای گزارش شک واقعی؛ بل که برای پیش گیری از خطورات ذهنی گذرا یا زدودن آن ها و تثبیت قلب وی. ازهمین رو با عصمت پیامبر(ص) تعارضی پیدا نمی کند؛ بل که چنین خطاب هایی از باب اقتضائات بشری مجاز برای پیامبر(ص) ارزیابی می شود و با مستنداتی از قرآن، ازجمله داستان ابراهیم و یونس(ع) و آیات تثبیت قلبی پیامبر(ص)، تایید می گردد. هم چنین اگرچه مخاطب اصلی‘ پیامبر(ص) است، این قبیل خطاب ها در زبان قرآن معمولا جنبه سرایت پذیری به مومنان را نیز دارد.

کلیدواژه ها:

شک و تردید پیامبر(ص) ، خطورات قلبی ، تثبیت قلب ، عصمت انبیاء ، تفسیر انتقادی