چالش های اصحاب حدیث با گفتمان خلق قرآن: بازشناسی تفاسیر سبعه احرف در سده ۳ق

موضوع مطالعه کنونی‘ تحلیل و بررسی فهم های مختلف از احادیث سبعه احرف در بستر تاریخی سده ۳ق است که دوره ای بنیادین در شکل گیری نظام های تفسیری و کلامی اسلام شناخته می شود. فرضیه مطالعه کنونی آن است که این احادیث در فضای مجادلات کلامی میان معتزله و اصحاب حدیث ترویج یافته، و هر گروه تفسیر متمایزی از آن ارائه کرده است. معتزله از این روایات برای تاکید بر امکان خوانش های لفظی متعدد و اثبات حدوث قرآن بهره بردند؛ افزون براین، با اتکاء به تحلیل های بلاغی‘ تعدد لایه های معنایی قرآن را تبیین کردند و آن را از لوازم ماهیت الهی متن دانستند. در مقابل، اصحاب حدیث این روایات را بیش تر پاسخی به نظریه پردازی های متکلمانه گفتمان خلق قرآن انگاشتند و با استناد به احادیث سبعه احرف‘ جواز تعدد قرائات لفظی را بازنمودند، از ازلیت قرآن حمایت کردند، و تعدد قرائات را نشانه تاکید شارع بر تسهیل قرائت و انس عامه با قرآن شناساندند. مطالعه کنونی با روش تاریخی تحلیلی، درک های پیش برندگان این دو جریان از مفهوم سبعه احرف را بازسازی می کند و پی آمد های کلامی هر یک را بازمی کاود.

کلیدواژه ها:

کلام الهی ، حدوث قرآن ، معتزله ، اصحاب حدیث ، محنه ، قرائات ، تواتر