تحلیل مکانی -زمانی و شناسایی منشاء آلودگی گردوغبار در استان کردستان با استفاده از شاخص های ماهواره­ای و مدل HYSPLIT (۲۰۱۸–۲۰۲۴)

گردوغبار از مهم ترین چالش های زیست محیطی استان کردستان است و تاثیر گسترده ای بر کیفیت هوا و سلامت دارد. این پژوهش با استفاده از داده های ماهواره ای MODIS و Sentinel-۵P و شاخص های AOD، AAI، AOD-Sum و DECM در دوره ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴ انجام شد. داده ها در GEE پردازش و مسیرهای انتقال گردوغبار با مدل HYSPLIT شبیه سازی گردید. از داده های سرعت باد مدل ECMWF برای بررسی نقش باد در پراکنش گردوغبار استفاده شد. میانگین AOD بین ۲۵/۰ تا ۳۱/۰ متغیر بوده و بیشینه آن در سال های ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲ به ترتیب ۳۱/۰ و ۲۹/۰ ثبت شد. شاخص AAI از ۰۱/۰ در ۲۰۲۰ به ۶۷/۰ در ۲۰۲۲ افزایش و در ۲۰۲۴ به ۴۱/۰ کاهش یافت. شاخص AOD-Sum بیش از ۷۰ روز گردوغبار را در ۲۰۱۸ و ۱۲۸ روز را در ۲۰۲۲ نشان داد. شاخص DECM نیز از کمتر از ۵۰ روز در ۲۰۱۸ به بیش از ۱۵۰ روز در ۲۰۲۲ رسید و در ۲۰۲۴ به ۶۵ روز کاهش یافت. تحلیل مدل HYSPLIT نشان داد که منشا اصلی گردوغبار ورودی از بیابان های الانبار عراق، نفوذ عربستان و بیابان سوخنه سوریه است و ذرات گردوغبار در ارتفاع ۱۰۰۰ تا ۲۵۰۰ متر شکل گرفته و با کاهش ارتفاع تا زیر ۵۰۰ متر وارد کردستان شدند. بیش از ۹۰ درصد مسیرها از مرز ایران و عراق عبور کرده و مرزهای کردستان و ایلام به عنوان مسیرهای اصلی ورود شناسایی شدند. بررسی سرعت باد نشان داد که باد در شرق استان ۲/۳ تا ۴/۳ متر بر ثانیه و در غرب کمتر از ۱/۱ متر بر ثانیه است و اوج گردوغبار سال ۲۰۲۲ با باد ۴/۳ متر بر ثانیه همزمان شد که نقش مستقیم باد قوی در تشدید گردوغبار را تایید می کند. همچنین فرسایش خاک، کاهش پوشش گیاهی و توپوگرافی شرق استان در تشدید گردوغبار موثر بوده اند و نشان می دهد که علاوه برمنابع خارجی، منابع محلی نیز نقش مهمی در گردوغبار دارند.