سیر دگرگونی فضای بسته، نیمه باز و باز در خانه های تاریخی اراک در دوره قاجار و پهلوی اول

هدف: مطالعه تحولات معماری خانه های تاریخی علاوه بر کمک به حفظ میراث کالبدی، راهکارهای نوینی برای طراحی آینده ارائه می دهد. تحولات معماری مسکونی در شهر اراک، دگرگونی های ساختاری چشمگیری در سازماندهی فضایی و فرم کالبدی خانه های دوره های قاجار و پهلوی اول ایجاد کرده است. هدف اصلی این مقاله، تحلیل تغییرات معماری این خانه ها با تمرکز بر روند دگرگونی فضاهای بسته، نیمه باز و باز است. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به دو پرسش محوری است: ۱- تحولات در نسبت های عرصه و اعیان در خانه های تاریخی اراک از دوران قاجار تا پهلوی اول چگونه شکل گرفته است؟ ۲- تحول چیدمان فضایی-ارتباطی مسکن از دوران قاجار تا پهلوی اول چه روندی داشته است؟ بدین منظور، ۱۴ خانه تاریخی ارزشمند در اراک (۷ خانه قاجار و ۷ خانه پهلوی اول) به صورت هدفمند انتخاب و بررسی شدند. روش پژوهش: در این پژوهش از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده است. جهت بررسی دقیق تغییرات ابعاد فضایی، داده ها در نرم افزار SPSS و با بهره گیری از ابزارهای آماری نظیر آزمون من ویتنی در سطح اطمینان ۹۵% مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفتند. یافته ها: بر اساس تحلیل های آماری، در دوره ی قاجار حدود ۶۵% مساحت به ساختمان (فضای بسته)، ۲۶% به  فضای باز و ۷% به فضای نیمه باز اختصاص داشت. این نسبت ها در دوره پهلوی اول با تغییراتی محسوس، به ۳۷% فضای بسته، ۵۶% فضای باز و ۷% فضای نیمه باز دگرگون شدند. همچنین امکان مدل سازی ریاضی این تغییرات فضایی نیز بررسی گردید. نتیجه گیری: بررسی ها نشانگر تغییر الگوی ارتباطی سنتی از «حیاط-ایوان-اتاق» به «حیاط-اتاق» است که این امر، در کنار دگرگونی نسبت فضاها، بازتابی از تحولات فرهنگی، اجتماعی و فناورانه در سبک زندگی ایرانی است. یافته های استنباطی تایید می کنند که تغییرات فضای بسته (کاهش از ۶۵% به ۳۷%) و فضای باز (افزایش از ۲۶% به ۵۶%) از نظر آماری معنادار است (Asymp. Sig. ≈۰.۹۳۸ ). خوانش کالبدی این دگرگونی ها، نمایانگر کم عمق شدن پلان ها، تضعیف الگوی تودرتو، تقویت نقش حیاط و نما/تراس و تغییر کاربری ایوان ها به عملکردهای منظره محور و تهویه ای است؛ نتایجی که می تواند مبنای علمی تدوین ضوابط طراحی نوین و پیشنهادهای مرمتی قرار گیرد.   ≈۰.۰۰۳ ). در مقابل، تفاوت نسبت فضای نیمه باز معنادار نبوده و ثابت مانده است (Asymp. Sig.

کلیدواژه ها:

House ، Architecture ، Enclosed Space ، Qajar Period ، Arak. ، خانه ، معماری ، فضای بسته ، دوره قاجار ، اراک.