شناسایی فصل بارش در ایران

شناسایی ویژگی های زمانی و مکانی فصل بارندگی در ایران، از اهمیت بالایی در مطالعات اقلیم شناسی، مدیریت منابع آب و برنامه ریزی کشاورزی برخوردار است. در این پژوهش، با استفاده از روش میانگین متحرک ۳۰ روزه بر داده های بارش روزانه و آستانه بلندمدت ۳۶۶ روزه، شاخص های آغاز، پایان، طول فصل بارندگی و نسبت بارش فصل بارندگی به بارش سالانه برای کشور ایران استخراج و تحلیل شدند. نتایج حاصل از نقشه های فضایی نشان داد که ایران طی دوره آماری ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۳ دو الگوی بارشی متمایز را تجربه کرده است: در دوره اول، فصل بارندگی به صورت گسترده و پیوسته سراسر کشور را در برگرفته و تمرکز بارش در فصل سرد سال، از نواحی غربی به نواحی شرقی منتقل شده است؛ در حالی که در دوره دوم، فصل بارندگی به صورت منطقه ای و پراکنده ظاهر شده و نواحی مرکزی کشور از الگوی بارشی منظم خارج شده اند. تاخیر در آغاز فصل بارندگی و پیش افتادن پایان آن در بسیاری از مناطق، به ویژه در جنوب شرق کشور، منجر به کاهش طول فصل بارندگی و افت محسوس شاخص بارش شده است. این تغییرات با جابه جایی مسیر چرخندهای مدیترانه ای، کاهش همگرایی شار رطوبتی، تضعیف جریان رودباد و افزایش دمای سطح دریاهای اطراف ایران هم راستا بوده اند. یافته ها بیانگر آن است که فصل بارش در ایران از نظر زمان آغاز، پایان و طول، تنوع مکانی قابل توجهی دارد. آغاز بارش های فراگیر عمدتا از سواحل خزر شروع شده و به تدریج به سایر مناطق گسترش می یابد و طول فصل بارش بین حدود ۴ تا ۸ ماه متغیر است. نتایج تحلیل های آماری بیانگر نقش معنادار ارتفاع و عرض جغرافیایی در تغییرات مکانی بارش، به ویژه در شمال، جنوب و شرق کشور است. در مجموع، توپوگرافی و موقعیت جغرافیایی نقش تعیین کننده ای در الگوی زمانی و مکانی فصل بارش داشته است.

کلیدواژه ها:

ایران ، بارش ، فصل بارش ، تحلیل فضایی ، فصل بارش فراگیر